ФАРҲАНГ
Сешанбе 25 Сентябр 2018 08:51
4104
Ҷашни Наврӯз, ки таърихи беш аз ҳафтҳазорсола дорад, ба худ бозиҳои миллиро ҳамчун ҳамтақдири хеш бо гузашти асру солҳо то замони мо ҳамчун тамаддуни халқи тоҷик оварда расонд. Бозиҳои миллӣ ва Наврӯз дар замони ҷангҳо, кишваркушоиҳо, пайдоиши динҳои ҳукмрон борҳо ба нокомиҳо, ноадолатиҳо, ба хорию коҳишҳо рӯ ба рӯ шуда, тағйири ном ва маънӣ кардаанд, аммо асли Наврӯз ва бозиҳои миллӣ дар таърих беному нишон намондаанд.

 Ҷашни Наврӯз ва бозиҳои миллӣ ба шаш қисмати таърихӣ ҷудо карда мешаванд:

давраи аввал: рушди Наврӯз ва бозиҳои миллӣ пеш аз замони Ҷамшед;

давраи дуюм: инкишофи он дар замони подшоҳии Ҷамшед ва сулолаи каёниён;

давраи сеюм: дучори шикаст ва нокомиҳо шудан ҳангоми зуҳури дини зардуштӣ ва ҳукми он;

давраи чорум: таваққуф ва пастравӣ бо зуҳури дини мубини Ислом ва давраи хилофатҳо;

давраи панҷум: ҳамчун оини динӣ шинохтани Наврӯз ва бозиҳои миллӣ дар замони ҳукмронии Ҳизби коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ;

давраи шашум: Тоҷикистон макони Наврӯз -чун ҷашни байналмилалӣ эътироф гаштани Наврӯз .

Агар ба таърихи Наврӯз назар афканем, тантанаи Наврӯз 4–5 ҳазор сол қабл аз ин дар Осиёи Марказӣ ва давлатҳои Машриқзамин ба миён омадааст. Наврӯз ин баробар шудани шабу рӯз ва оғози соли нав ба ҳисоб меравад. Аксари кулли мардумони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва соири кишварҳои Машриқзамин ҷашни Наврӯзро бо беқарорӣ интизор мешуданд. Ҳанӯз аз замонҳои қадим инсоният ҷашни Наврӯзро бе сабқату тадбирҳои мардумӣ, мусобиқаҳои паҳлавонию човандозӣ, роҳнавардию пойга, аспдавонӣ, гурӯғлисароӣ, шатранҷбозию чавгони болои алаф ва дигар намудҳои дилтасхиркунанда тасаввур карда наметавонистанд.

Аз рӯи анъанаҳои асотири қадима дар Наврӯз паҳлавони сари сол - ғолиби майдон муайян карда мешуд. Аз ҳамин сабаб дар ҷашни Наврӯз беҳтарин паҳлавонон аз кишварҳои ҳамҷавори бо мо дӯсту ҳамсояи Афғонистон, Ҳиндустон, Покистон, Эрон ва соири кишварҳои Осиёи Марказӣ барои дарёфти унвони ифтихории ғолиби якка ва тавонои сари сол ба Тоҷикистони ҳамешабаҳор ташриф меоварданд. Бо назардошти қавоиди тарзи сабқатҳои ҳамонвақта паҳлавонон аслан ба 3 гурӯҳ раддабандӣ мешуданд: паҳлавонони вазнҳои хурд; паҳлавонони вазнҳои миёна ва паҳлавонони вазнҳои вазнин (калон).

Тибқи одоби майдондорӣ аз як ҷониб соҳибони майдон – ашхосе, ки таҷлилгари мусобиқоти ҷашнӣ махсуб мегарданд ва аз ҷониби дигар меҳмонон - паҳлавонони даъватшуда саф меоростанд. Теъдоди умумии паҳлавонон то 200–300 нафарро дар бар мегирифт. Дар нахустин дидорбиниҳо сабқати паҳлавонони вазнҳои хурд доир мегардид, рӯзи дигар маҳоратсанҷӣ миёни паҳлавонони вазнҳои миёна ва рӯзи анҷоми сабқат паҳлавонони вазнашон вазнин (калон) бо ҳам қувваозмоӣ мекарданд. Қайд кардан зарур аст, ки кулли паҳлавонон: мизбонону меҳмонон тақрибан 20–25 рӯз қабл аз оғози мусобиқа, ҷиҳати ташриф дар сабқат даъват мешуданд. Онҳо дар асоси реҷаи муайянгардида бо хӯрок, манзил ва шароитҳои машқварзӣ таъмин карда мешуданд. Аз нуқтаи назари доктори илми таърих, профессор Анвар Бобоҷонов ҷашни Наврӯз ин тадбири оммавии варзишӣ ва чусту чолокӣ ба ҳисоб рафта, теъдоди хеле зиёди тамошобинонро ба худ ҷалб месохт. Махсусан, намудҳои нави мусобиқоти мардумӣ, аз қабили гӯштингирӣ, пиёдапойга, аспдавонӣ, тирандозӣ, бузкашӣ, шатранҷбозӣ чавгони болои алаф асоси мусобиқаҳои оммавиро ташкил медоданд. Нисбат ба дигар навъи мусобиқаҳо намуди давидан бештар дар байни аҳолӣ маълум ва маъмул буд. Мардум аз қадимулайём ба бозиҳои қадимаи мардумӣ, қиссагӯиҳо, ба мисли лаклакбозӣ, аспсаворӣ, хирсбозӣ, ҷайрабозӣ фасонагӯӣ, гурӯғлисароӣ, нақлу қисса, ривоятҳои аҷоиб доир ба хусусиятҳои родмардони асил ва паҳлавониҳои Рустаму Сӯҳроб, Исфандиёр ва Сиёвуш оммаи васеи сомеъон ва тамошобинонро ҷамъ меоварданд.

Агар мо барпо намудани тадбиру чорабиниҳои Наврӯзро ба бозиҳои қадимаи олимпӣ қиёс намоем, пас он аз ҷиҳати теъдоди иштирокчиён ва ҳатто дар навъ ва намудҳои варзишӣ, як монандие дорад. Тавре ки ғолибони Бозиҳои олимпии қадим дар байни давлатҳои иштироккунанда ва ҳамсояҳо эътироф мегарданд, ғолибони чорабиниҳои ҷашни Наврӯз ҳам ба мисли онҳо бо тӯҳфаҳои хотиравӣ қадршиносӣ ва байни дигар давлатҳои иштироккунанда маъруф ва шинохта дониста мешуданд.

Аз қадим инсоният ба паҳлавонон, хосса мардуми варзишкор, муносибати ҳайрхоҳона дошта, онҳоро чун як навъ пешво, роҳнамо ва азизи халқи худ эҳтиром менамуд. Байни мардум одатҳои аҷоибе эҳсос мегардид, ки агар паҳлавони таҳамтане меҳмони ин ё он манзилу макон мешуд, ба хотири дидори ӯ ва ҳунари волои азалиаш як сар чорворо қурбон карда, беҳтарин ашхоси аҳли назар, одамони рӯзгордида, пирони барнодили нуқтасанҷро дар як радиф бо ҳамсояҳо даъват карда, он маърака боиси ифтихори соҳиби манзил мегардид. Дар деҳкадаву маҳаллаҳое, ки паҳлавонон ба сар мебурданд, дар кадом хонае, ки ягон хурсандию чорабинӣ ва тадбирҳои мардумӣ барпо мегардиданд, ҳиссаи (ҳаққи) подоши паҳлавонро албатта мефиристоданд. Зикр бояд кард, ки мӯҳлати баргузории чорабиниҳои варзишии Наврӯз аз 3 рӯз то 2 ҳафта давом мекард. Аз рӯи анъанаи асотирии санъати волои мардумӣ одамони сарватманди деҳа ва ё маҳалла қабл аз баргузории ҷашни Наврӯз бо ҳам омада, роҷеъ ба таъсиси тӯҳфаҳои молию пулӣ барои ғолибон маслиҳат ба амал меоварданд.

Тӯҳфаҳо барои ғолибони тадбири ҷашнӣ аз уштур, асп, барзагов, гӯсфанд, буз иборат буданд ва дар баъзе ҳолатҳо соҳибмаърака хоҳарон ва ё духтарони ба балоғат расидаи арӯсиро низ чун подоши заҳмати аз ҳама паҳлавони нерӯманд пешниҳод мекарданд. Аз рӯи анъана шахсеро ба сифати «ҷорчӣ» таъин намуда, як ҳафта қабл аз ифтитоҳи чорабинии ҷашни Наврӯз дар бозор, масҷиду ҷойҳои ҷамъиятӣ ва серодам мардумро барои иштирок дар ин тадбири авлодӣ даъват мекарданд. Бо ҳамин васила аз тамоми қаламрави шаҳру ноҳияҳо беҳтарин паҳлавонон, човандозон, аспдавонон, ғижжакнавозон, дуторчиён, масхарабозон, дойрабадастон, фалаксароён ва гурӯғлигӯён бо ҳам меомаданд. Ҳар кадоми мухлисони созу наво ва паҳлавононии суннатӣ бо худ дар қафасҳо бо кабкони дарӣ бару паҳнои тамошоҷойро ба базмгоҳи Наврӯзӣ зебу оро мебахшиданд. То айёми саршавии мусобиқаҳо духтарони қадрасу кабкхиром худро бо пероҳани миллӣ зебу оро бахшида, муйҳои парпечу кокулони то ба зону ҳамоилро бо гулҳои тозаи арӯси нозанини сол––фасли баҳор гулкорӣ карда, аз гӯшаҳои майдонҷои паҳлавонон гашту гузор менамуданд. Пирони намозгузор ба зиёрати мазорҳо, мадфангоҳҳо мерафтанд. Ҷиҳати ёдбуди гузаштагон аз оёти Қуръони маҷид каломе суфта, гусфанд ё буз кушта, мардумро муроот медоданд. Аз ҳама муҳимаш ҳамин буд, ки паҳлавонон аз ҳар гуна падидаҳои номатлуб канораҷӯӣ мекарданд.

Дар оғози ҷашни Наврӯз рӯзи нахуст шуғли мардумии бузкашӣ бо тамоми рукну салосат ва санъати волои мардумӣ фораму хотирмон сипарӣ мегардид. Рӯзҳои дуюму сеюм машғулиятҳои аспдавонӣ, пиёдапойга, рӯзҳои чаҳорум ва панҷум сабқати суннатии гӯштингирӣ, рӯзҳои шашуму ҳафтум камонкашӣ аз ғулак ба таври росто, аз ҷой истода ва баъд аз болои асп, дар сари дав камонкашӣ аз ғулак баргузор мешуд. Дар шаҳри бостонии Самарқанд ин ҷашни миллӣ то ҳафт шабонарӯз давом мекард. Тавре ки аз тазкираи таърихшиноси Чин Вен Қзе дар бораи ҷашни “Наврӯз»–и халқҳои Самарқанд ёдоварӣ мешавад, рӯзи аввали моҳи шаш дар онҳо рӯзи аввали сол ҳисобида мешуд. Дар ин рӯз шоҳ ва дигар мардумон либосҳои нав ба бар карда, мӯйи сару ришҳояшонро ба тартиб дароварда, дар назди яке аз ҷангалҳои зеботарин аз болои асп 7 рӯз аз камонғулак тиркашӣ мекарданд. Рӯзи 7–ум тангаи тиллоиро дар болои қоғаз часпонида ба ҳадаф мегузоштанд. Мергане, ки пайконро бехато ба тангаи тиллоӣ мерасонд, аз рӯи таъомул ва қоидаи асотирии бозиҳои мардумӣ як рӯзи тамом ба худ ҳукми шоҳӣ мегирифт. Тамоми амру фармоиш ва супоришҳои шоҳи якрӯза бе чуну чаро иҷро карда мешуданд. Дар байни мардум шоҳи якрӯза эҳтироми хосса пайдо мекард. Шоҳи аслӣ бошад, ба супоришҳои ғолиби маърака, яъне шоҳи якрӯза, диққати ҷиддӣ дода, аз мушкилиҳои ба сари халқи худ замгардида бохабар мегашт .

Ҷашни Наврӯз асоси рушди бозиҳои миллӣ маҳсуб меёбад.

Ин ҷо бояд хотирнишон намуд, ки имрӯз махсусан дар тӯли 26 соли соҳибистиқлолии Тоҷикистон қадру манзалати варзишгарони маҳораташон хеле баланд нисбати солҳои зимомдории давлати абарқудрати Шӯравӣ даҳчанд боло рафтааст. Агар солиёни пешин пирӯзии як нафар паҳлавони пилтанро бо як ҷуфт калуш ва ё як ҷома қадршиносӣ менамуданд, пас ҳоло барои ғолибияти маъракаҳо аз ҷониби Ҳукумати Тоҷикистон то се, ё чор мошини гаронарзиш таъсис дода шудааст.

Баъди соҳибистиқлол шудани Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷашни Наврӯз бо пешниҳоди Пешвои муаззами миллат, Сарвари давлат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун ҷашни байналмилалӣ аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид ҳамаҷониба ба расмият пазируфта шуд. Акнун ҷашни Наврӯз дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21–уми март шурӯъ гардида, расо 45 рӯз давом мекунад. Яъне як соли тӯлонӣ паҳлавонони ҳузарб ва майдондида барои истиқболи ин ҷашни фархунда ва ҷаҳонии Наврӯз омодагӣ мегиранд. Роҳбари хирадманди мо барои поси суннатҳои аҷдодиамон, ки асоси ҳама намуди варзишҳои ҷаҳониро ташкил медиҳанд, ба ҷашни Наврӯз қабои ҷаҳонӣ пӯшонида, бо ҳамин васила он ҳама санъати ба худ хоси миллии тоҷик–Наврӯзи навбаҳоронро пешкаши оламиён намуд.

Шодӣ САФАРОВ, доктори илмҳои педагогӣ, профессор, ректори Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон ба номи С. Раҳимов, Корманди шоистаи варзиши Ҷумҳурии Тоҷикистон, Аълочии маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон,

Мирзобоқӣ ШАРИПОВ, ёвари ректори ДТҶТ ба номи С. Раҳимов, Корманди шоистаи варзиши Ҷумҳурии Тоҷикистон, Аълочии маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон,

Мавлон ШАРИФОВ, дотсенти кафедраи ҷомеашиносии ДТҶТ ба номи С. Раҳимов, Аълочии маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон, узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон

Эзоҳи худро нависед



Рамзҳо дар расм

Рӯзнома

Назарсанҷӣ

  1. Ба фикри Шумо “Соли ҷавонон” чӣ гуна сипарӣ шудаистодааст?

Тақвим

Дш Сш Чш Пш Ҷ Ш Яш
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Сентябр 2018 c.