Чанде пеш дар Душанбе маросими ҷамъбасти Озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” баргузор гардид ва ғолибон дар ҳар номинаи он қадрдонӣ шуданд. Ин озмун шуруъ аз соли 2019 бо мақсади баланд бардоштани завқи китобхонӣ, тақвияти неруи зеҳнӣ, дарёфти чеҳраҳои нави суханвару сухандон, арҷ гузоштан ба арзишҳои миллию фарҳангӣ миёни тамоми аҳли ҷомеа баргузор мегардад. Ин аст, ки дар “Фурӯғ...” тобиши хираду дурахши дониш арзонӣ ҳасту шумори дӯстдорони китоб ҳамасола дар ҳоли афзоиш. Ҳар рӯйдод ё ташаббусе, ки фарогирандаи кулли ҷомеа мегардад, табиист ки ҳарфу каломи зиёдеро ба вуҷуд меоварад. Ба ин хотир, бо мақсади рӯшанӣ андохтан ба баъзе аз ҷанбаҳои Озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” ва ибрози бардоштҳо аз натиҷагириҳои имсолаи он суҳбате анҷом додем бо Шоири халқии Тоҷикистон, раиси ҳакамони номинаи “Адабиёти муосири тоҷик” дар озмуни мазкур устод Рустам Ваҳҳобзода.

- Имсола Озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” ҷамъбаст гардид. Аммо, чун солҳои қабл бобати ҷараёни ин озмун баҳсу баррасиҳои зиёде сурат гирифт. Ҳамчун яке аз доварон ва шоҳиди бевоситаи баргузории он чӣ гуна арзёбӣ мекунед имсола озмунро?

- Озмун бе баҳс намешавад. Ҳар нафаре, ки ба озмун меояд, ҳаққи пирӯзиро барои худ қоил аст ва орзуяш низ ҳамин аст. Бинобар ин, ноқаноатмандӣ аз натиҷаҳои озмун аз тарафи ҳар довталабе имкон дорад. Дар номинаи “Адабиёти муосир”, ки мо масъулият доштем, ба гуфти масъулони бознигарӣ (апеллатсия) норизоӣ ҳадди ақал будааст ва касоне ҳам ки норизоӣ кардаанд, баъди баррасӣ ва бознигарии ҷараёни Озмун бо назари доварон мувофиқат намудаанд. Мо ҳам ба тартибе, кори довариро пеш бурдем, ки умдатан довталабон дар поёни пурсиш худашон ба мавқеи худ пай мебурданд, ҳар нуқсу камбуд ва ё имтиёзу дастоварди худро бевосита дар ҳамин ҷараён дарк менамуданд.

- Дар бораи сурат гирифтани ноадолатиҳо зимни муайян кардани ғолибон низ зиёд гуфта мешавад. Ин ҳолат воқеан ҷой дорад ё танҳо “худсафедкунӣ”-и мағлубон аст?

- Чунин эҳсос мешавад, ки бештаре аз довталабон аз ҳамон ибтидои навбати суханронии худ бо чунин эҳсосе омада ва доварро дар баробари худ чун рақибе мебинанд, ки ҳатман мағлубияти ӯро мехоҳад. Бинобар ин, лозим аст, пеш аз ҳама ӯро аз чанголи ин эҳсосу ҳаяҷон ва беэътимодӣ ба доварон берун овард. Дар ин ҳолат рафтори равоншиносона мебояд. Доварон ҳам бо ҳама собиқаи корӣ, таҷриба ва огоҳие ки доранд, дар ин чанд рӯзи кори башиддат табиист, ки хаста мешаванд ва ин хастагӣ дар қиёфа ва гуфтору муоширати онҳо ногузир асар мегузорад. Аз эҳтимол дур нест, ҷое иштибоҳ кунанд ва ё чизе аз посухи довталаб аз доираи таваҷҷуҳи онҳо берун монад. Аз ин рӯ, дар охири навбати посухи довталаб бояд ба вай имкон дода шавад, ки натиҷагирии худро аз ин пурсу посҳо бигӯяд ва агар матлаби хосе дорад, онро арз намояд. Дар ин сурат тафоҳуми беҳтаре миёни довталабон ва доварон ба миён меояд.

- Ду сол аст, ки Шоҳҷоиза ба чор иштирокчӣ аз ҳар номина тақдим мегардад. Яъне, ин мақоми аз ҳама волои озмун ба худ шакли ҷамъро гирифтааст. Чӣ гуна қабул доред инро ва чӣ натиҷаҳо дод дар ин ду сол ин тағйирот?

- Ба назарам натиҷаи бисёр хуб дод. Аз ин тариқ амалан як ҷоизаи дигар дар ҳар номина ба вуҷуд омад. Зеро ба воситаи Шоҳҷоиза ҳамаи барандагон як зина боло мераванд ва аз чанд нафар ифтихориҳо боз як нафар соҳиби ҷоизаи ҳақиқӣ мешавад. Ин бисёр муҳим аст. Зеро дар ҳамин чанд соле, ки банда дар номинаҳои гуногуни Озмун дар ҳайати ҳакамон ширкат дорам, мушкили асосие, ки бо он рӯ ба рӯ мешавем, ҷобаҷо кардани шахсони сазовори ҷоиза аст. Шумо тасаввур кунед, ки ба шаш нафар ҷоиза медиҳед ва дар айни ҳол шаш нафари дигаре дар баробари онҳо ҳастанд, ки мувофиқи ҳамон холҳое, ки доварон дар ҷараёни пурсиш ба онҳо додаанд, сазовори ҷоиза мебошанд. Аз тарафи дигар мебинем, ки давлат камоли адолат ва саъйро ба харҷ дода ва ҳаҷми маблағи ҷоизаҳоро ду баробар афзоиш додааст. Ба ин лиҳоз, мешавад, ба воситаи танзими дигаргунатари ҳаҷми маблағи ҷоизаҳо баъди се ҷойи сеюм боз чор ҷойи чаҳорум дар назар гирифт. Ба ин восита шумори ҷоизабарон дар ҳар давраи ҳар номина ба 10 нафар мерасад, ки хеле муносиб аст.

- Дар имсола озмун 3 нафар аз хонандагони мактабҳо сазовор дониста шуданд ба Шоҳҷоизаҳо. Аммо ин озмун, ки марбути ҳар синну сол аст. Пас, ин натиҷагириҳо далели онанд ки толибилмонанд бештар хонандагони китоб ё ин василаи ҳавасмандсозии насли наврас аст ва ин натиҷаҳо шуморо ҳамчун довар қаноатманд сохт?

- Ба андешаи банда ин як амри қонунӣ аст. Зеро асоси талабот дар ин озмун хондан ва азёд кардани осори манзум ва дар ёд гирифтани мазмуни осори мансурро ташкил медиҳад. Ҳофизаи хонанда, ҳар қадр хурдсолтар бошад, беҳтару фаъолтар аст. Бо гузашти синну сол ин лаёқат дар инсон камтару камтар мегардад. Аммо шояд лаёқати андешаронӣ ва муҳокима бештар шавад. Хонандагоне, ки барандаи шоҳҷоиза гардидаанд, бо вуҷуди хурдсолии худ лаёқати андешаронӣ ҳам нишон додаанд. Аз тарафи дигар як амри комилан табиист, ки замоне дар сабқат як хонандаи хурдсоли мактаб бо хонандаи синфҳои болоӣ, донишҷӯёну магистрҳо ва ҳатто омӯзгорон сабқат мекунад, ӯ бояд имтиёзе дошта бошад. Масалан, дар ҳамин номинаи мо дар сабқати Шоҳҷоиза чор нафар: Шарифова Умеда – хонандаи синфи 4; Ҷӯраев Юсуф – хонандаи синфи 9 литсеи болаёқатҳо; Рустамова Мафтуна – донишҷӯи соли сеюми Донишгоҳ; Мадалиева Шамсия – корманди Донишгоҳ ширкат доштанд. Холҳо тақрибан баробар буд ва хусусан Рустамова Мафтуна ва Мадалиева Шамсия низ лаёқати Шоҳҷоизаро доштанд. Аммо доварон ба ҳеч ваҷҳ имкон надоштанд, ки бо ин довталабони ботаҷриба баробарӣ кардани хонандаи синфи 4-ро дар назар нагиранд.

Ҳоло фикр мекунам, ки шояд барои аз байн бурдани чунин вазъи ноҳанҷор, барои ширкаткунандаи лоиқу сазовори даври Шоҳҷоиза дар ҳамон ҷойи аввале, ки дар ширкати умумӣ сазовор шудааст, маблағи изофӣ дар назар гирифта шавад. Ҳамчунин аз тарафи ҳакамон чунин пешниҳод ҳам шудааст, ки Шоҳҷоиза барои хонандагони сифҳои поёнӣ (1-4) аз давраҳои дигар минбаъд ҷудо ва алоҳида бошад.

- Гуфта шуд, ки имсол аз 434 нафар иштирокчии даври ниҳоӣ 2 нафар тоҷикони бурунмарзӣ буданд ва ба таври маҷозӣ (онлайнӣ) ба саволҳои ҳайати ҳакамон посух доданд. Чунин иштирок карданҳо воқеан метавонад бозгӯӣ кунад дониши воқеии довталабонро?

- Албатта, ширкати маҷозӣ он имконоти муфассали ширкати ҳузуриро надорад. Аммо ҳифз ва густариши ин навъи ширкати довталабон бисёр муфид ва зарурӣ аст. Имконоти фаннии онро бояд беҳтар кард. Ҳузури довталабони муҳоҷири тоҷикистонӣ ва ҳамзабононамон аз кишварҳои дигар ба ин Озмуни пурнишот ва пурифтихор зебу шукӯҳи тоза мебахшад ва барои ваҳдати воқеии маънавии мо ангезаи неруманде мешавад.

- Дар сафи ғолибони озмуни имсола се нафар аз нобиноён ҳам буданд ва ҳар се аз номинаи “Адабиёти муосири тоҷик”. Иштироки онҳо собит сохт, ки бо китоб бидуни дидаи бино низ метавон дӯстӣ кард...

- Бояд арз шавад, ки ин довталабони гурӯҳи “Адабиёти муосири тоҷик”: Шукронаи Икромиддин, хонандаи синфи 10-уми мактаби нобиноёни шаҳри Ҳисор; Назокатхон Латифова, хонандаи синфи 11-уми мактаби нобиноёни шаҳри Хуҷанд; Назрулло Рафизода, магистри соли 2-юми Донишгоҳи славянӣ комилан дар чорчӯби барномаи умумии Озмун доварӣ шуданд ва баробари хоҳарону бародарони бинои худ шоистагӣ нишон доданд. Дар сухану рафтори худи онҳо низ виқору тамкине эҳсос мешуд, ки ҳаргиз барои нобиноии худ толиби имтиёзи хосе нестанд. Масалан, Назокатхон Латифова иброз дошт, ки ӯ бештар аз китобҳои садоӣ (шунидорӣ) истифода мекард, вале чун пай бурд, ки баъзе аз ин сабтҳои садоӣ матни пурраи китобҳоро фаро намегиранд, аз он замон ба баъд аз модараш хоҳиш кард, ки китобҳои заруриро аз китобхона оварда барояш бихонад. Назрулло Рафизода дар даври шаҳрӣ (Душанбе), ки ҳамчунин дар ҳамин номина банда дар ҳайати ҳакамони он будам, бо мувофақати комили доварон ба ҷойи аввал муносиб дониста шуд. Он вақт эшон изҳор дошт, ки солҳои пештар дар номинаи “Эҷоди назм” ширкат доштааст ва аз эҷодиёти худ ғазале қироат кард, ки намунаи бисёр хуби ғазали муосир буд. Таҷрибаи ширкати нобиноён ва муваффақияти онҳо ба он далолат мекунад, ки бисёр иқдоми хуб ва ёрии амаливу бонатиҷа ба довталабони ояндаи Озмун (на танҳо нобиноён, балки ҳама) хоҳад буд, агар як пойгоҳи такмилшудаи интернетии матнҳои садоии (аудиоии) китобҳо ташкил гардад.

- Имсол Озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” бидуни номинаҳои назм ва наср баргузор шуд. Дар ҳоле ки гилаҳо зиёданд бобати вазъи нохуби насри имрӯзаи мо ва нуқси ашъори шоирони ҷавон, чаро чунин пешниҳод сурат гирифт аз сӯйи масъулин ва бо чӣ далелҳо чунин тасмим гирифта шуд?

- Бале, дар ин хусус бисёриҳо ибрози назар кардаанд. Ҳоло хабардор шудем ки номинаи эҷоди назм ва наср сесолдармиён баргузор хоҳад шуд. Аммо лозим аст барномаи он хеле такмил шавад ва минбаъд чунон баҳсҳое, ки боиси қатъи он гардид, ба миён наояд. Ҳамчунин, бояд дар назар гирифт, ки ин номина имтиёзи бамаротиб бештар аз бахшҳои мутолиотӣ дорад. Ин ҷо масъалаи эҷод дар миён аст, ки аз хондан ва азёд кардан хеле фарқ дорад. Шояд аз миёни, масалан, 200, 300 нафар хонанда як нафар лаёқати эҷодӣ дошта бошад. Бинобар ин, ба ин бахш бояд ҳам таваҷҷуҳи бештар ва ҳам талаботи бештару меъёри болотар дар назар гирифта шавад.

- Ҳамчун довар ва шарику ҳамдами озмун дар ин 7 сол чӣ бардоштҳо доред то ин даму чӣ пешниҳодот барои солҳои баъд?

- Ҳанӯз масъалаи асосии Озмун масъалаи дастрасии доираи васеи хонандагон ба манбаъҳои осори адабӣ мебошад. Ташкили як пойгоҳи бисёр муҷаҳҳазу ғании интернетӣ иборат аз матнҳои катбӣ ва шунидорию дидорӣ (аудиоиву видеоӣ) бисёр зарурӣ аст. Ҳамчунин, бисёр хуб мешуд, агар мо як шабакаи телевизионии “Омӯзгор” дошта бошем, ки саҳми муҳимме аз он махсуси барномаҳои марбут ба озмунҳои мутолиотии умумимиллӣ, аз ҷумла “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” бошад. Ба ғайр аз ин, ба воситаи барномаҳои муҷаҳҳази ин шабака бо ҷалби мутахассисони варзида метавон норасоии омӯзгорони баъзе аз фанҳоро дар минтақаҳои дурдаст ҷуброн кард.

Сайёраи ҚИЁМИДДИН, “ҶТ”