Омилҳои асосӣ чӣ буда метавонад?

Дар шашмоҳаи аввали соли 2026 дар ҷумҳурӣ 11 ҳазору 731 ҷиноят ба қайд гирифта шудааст, ки 71 фоизи онҳо ошкор ва муайян гардидаанд. Ин рақам нисбат ба ҳамин давраи соли 2025 (13089 ҷиноят) 1358 адад камтар мебошад. Дар ин бора Рамазон Раҳимзода, вазири корҳои дохилӣ 20 - уми июл зимни нишасти матбуотӣ хабар дод. Ӯ иброз дошт, ки дар баробари кам шудани ҷинояткорӣ дар кишвар, теъдоди одамкушӣ ва сӯиқасд ба он афзоиш ёфтааст.

- Одамкушӣ ва сӯиқасд ба он дар шашмоҳаи аввал 41 ҳолат ба ҳисоб гирифта шудааст, ки нисбат ба ҳамин давраи соли 2025 - (28) 13 адад зиёд аст, - гуфт Рамазон Раҳимзода.

Зиёд шудани ин ҳолатҳо баробари нигарониҳо саволҳоро низ ба вуҷуд меоранд, ки чӣ боиси зиёд шудани ин гуна ҷиноятҳо мегардад? Кадом омилҳо шахсро водор месозад, ки ба ин корҳо даст занад?

Назари коршиносон дар ин маврид чист ва роҳи ҳали ин мушкилиро онҳо дар чӣ мебинанд?

САБАБИ ЗИЁД ШУДАНИ КУШТОР ВА СӮИҚАСД БА ОН ДАР ЧИСТ?

Аз назари коршиносони соҳа, пеш аз ҳама, ҳар як ҳолати куштор ё сӯйиқасд ба куштор танҳо як рақами оморӣ набуда, балки паси ҳар як чунин ҳодиса сарнавишти инсон, дарди як оила ва паёмадҳои ҷиддии иҷтимоӣ қарор доранд. Ба андешаи онҳо, афзоиши чунин ҷиноятҳо бояд ҷомеаро ба андеша водор созад.

Ба назари Алишер Меҳробшо, ҷомеашиноси тоҷик ин падидаро танҳо бо як омил шарҳ додан дуруст нест. Ба гуфтаи ӯ, аз нуқтаи назари сотсиология, ҳар як ҷинояти вазнин натиҷаи таъсири ҳамзамони як қатор омилҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ, равонӣ ва фарҳангӣ мебошад.

- Имрӯз ҷомеа бо тағйироти босуръат рӯ ба рӯ аст. Мушкилоти иқтисодӣ, фишори зиндагӣ, бекорӣ, қарздорӣ, муҳоҷирати меҳнатӣ, низоъҳои оилавӣ, баҳсҳои молумулкӣ, рашку ҳасад ва паст шудани сатҳи таҳаммулпазирӣ дар баъзе ҳолатҳо метавонанд заминаи пайдоиши рафтори хушунатомезро фароҳам оваранд. Дар баробари ин, рушди шабакаҳои иҷтимоӣ низ баъзан боиси афзоиши муноқишаҳо, паҳншавии суханони таҳқиромез ва тезутунд шудани муносибатҳои байни одамон мегардад, - мегӯяд ҷомеашинос.

Ҳамзамон, ӯ бо такя ба таҳқиқотҳои Созмони Милали Муттаҳид илова менамояд, ки таҳқиқотҳо оид ба маводи мухаддир ва ҷинояткорӣ нишон медиҳанд, ки сатҳи куштор дар аксари кишварҳо бештар дар он ҷомеаҳое ба мушоҳида мерасад, ки нобаробарии иҷтимоӣ, мушкилоти иқтисодӣ, суст шудани робитаҳои иҷтимоӣ ва паст будани эътимоди шаҳрвандон ба институтҳои ҷомеа вуҷуд доранд.

- Ин маънои онро надорад, ки ҳар шахси дорои мушкили иқтисодӣ ба ҷиноят даст мезанад. Аммо вақте якчанд омил мушкилоти иқтисодӣ, фишори равонӣ, муноқишаҳои оилавӣ ва идора карда натавонистани эҳсосот дар як вақт ҷамъ мешаванд, хавфи содир шудани ҷиноят метавонад зиёд гардад, - илова намуд Алишер Меҳробшо.

Ба назари Фирӯз Миров, ҷомеашиноси дигар куштор ва сӯиқасд ба он хоси ҳамаи ҷомеаи инсонист, зеро давлате вуҷуд надорад, ки ҳамаи шаҳрвандони он қонунпазир бошанд. Аз назари вай, афзудани сатҳи ҷинояткорӣ дар ҷомеа на ба як омил, балки ба маҷмуи омилҳои иҷтимоӣ-демографӣ, иқтисодӣ ва маърифатӣ алоқамандӣ дорад.

Аммо ба гуфтаи ӯ, ба зиёд шудани сатҳи қонуншиканӣ, аз ҷумла содир намудани ҷиноят, пеш аз ҳама, паст будани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ё донишҳои ҳуқуқии шаҳрвандон сабаб мегардад.

- Мувофиқи натиҷаҳои таҳқиқоти сотсиологие, ки аз ҷониби кормандони Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоваддинови АМИТ бо ҳамкорӣ бо мутахассисони кафедраи сотсиологияи факултети фалсафаи ДМТ дар охири соли 2025 гузаронида шуд, 47,1%-и иштирокчиёни пурсиши сотсиологӣ сабаби иҷро нашудани талаботи қонун аз ҷониби шаҳрвандонро дар паст будани саводи ҳуқуқии онҳо дидаанд. Яъне, аксарияти шаҳрвандоне, ки ҷиноят содир мекунанд, қонунҳоро намедонанд,-иброз дошт ӯ.

Аммо ба таъкиди равоншинос Маҳмудшоҳ Кабирӣ, тамошои филмҳо ва бозиҳои гуногуне, ки фарҳанги зӯроварӣ ва кушторро тарғиб мекунанд, метавонад диди наврасонро дигар карда, онҳоро ҳангоми ба зиндагии ҷавонӣ қадам гузоштан ба хатар рӯ ба рӯ созанд.

- Хуб мешуд, агар қонун ё дастуре роҳандозӣ мешуд, ки то синни муайян дастрасии наврасон ба интернет ва тамошои ҳар гуна филмҳо ва бозиҳо маҳдуд гардад. Чунки чунин филмҳо фарҳанги кӯдаконро дигар карда, дар натиҷа онҳоро ба фарҳанги беруна пайванд медиҳанд, - гуфт равоншинос Маҳмудшоҳ Кабирӣ.

Ба назари ҷомеашиноси тоҷик Фирӯз Миров, камбудиҳои зиндагӣ ва нодорӣ метавонанд сабаби чунин ҷиноятҳо гарданд, аммо ӯ онҳоро омилҳои асосӣ намешуморад. Ба гуфтаи ӯ, бисёре аз одамон дар ҷараёни зиндагӣ ба мушкилоти иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мешаванд, вале на ҳама барои ҳал кардани онҳо роҳи ҷиноятро интихоб мекунанд.

- Ба куштор даст задан (агар тасодуфан сурат нагирад), интихоби бошууронаи шахс аст ва аз тарбияи нокофӣ, тарзи зиндагии носолим, муҳити носолими иҷтимоии шахс ва афкори ғайриинсононаю ғайригуманистии ҷинояткор гувоҳӣ медиҳад, - қайд кард ҷомеашинос.

ФИШОРҲОИ ИҶТИМОӢ ВА РАВОНӢ

Ба назари Алишер Меҳробшо дар сотсиология назарияи фишори иҷтимоӣ вуҷуд дорад, вақте инсон роҳи қонунии ҳалли мушкилот ё расидан ба ҳадафҳояшро намебинад, фишори равонӣ зиёд мешавад ва эҳтимоли рафтори зиддиҷамъиятӣ метавонад афзоиш ёбад.

- Ба назари ман, инсон дар як рӯз ҷинояткор намешавад. Одатан, ин натиҷаи як раванди тулонӣ мебошад, ки дар он омилҳои гуногун тадриҷан ҷамъ мешаванд. Дар амалия мебинем, ки аксари чунин ҳодисаҳо баъди муноқишаҳои шадиди оилавӣ, рашку ҳасад, баҳсҳои молиявӣ ё баҳсҳои шахсӣ рух медиҳанд. Дар чунин ҳолатҳо шахс на бо ақл, балки бо эҳсосот амал мекунад, - иброз дошт ҷомеашинос.

Аз назари вай, имрӯз масъалаи солимии равонӣ низ аҳамияти калон дорад, ки мутаассифона, бисёр одамон солҳои зиёд зери фишори равонӣ зиндагӣ мекунанд. Вале ба гуфтаи ӯ, мутаасссифона аз муроҷиат ба равоншинос ё мутахассис худдорӣ мекунанд, ҳол он ки сари вақт гирифтани машварати равонӣ метавонад аз бисёр фоҷиаҳо пешгирӣ намояд.

- Тибқи таҳқиқотҳои байналмилалӣ, қисми зиёди кушторҳо на байни одамони ношинос, балки байни шахсоне рух медиҳанд, ки якдигарро хуб мешиносанд: ҳамсарон, хешовандон, ҳамсояҳо ё шиносон. Ин нишон медиҳад, ки мушкили асосӣ бештар дар муноқишаҳои ҳалнашуда ва набудани фарҳанги муколама мебошад, - илова намуд Алишер Меҳробшо.

Маҳмудшоҳ Кабирӣ мегӯяд, ки сабаби дигар он аст, ки дар ҷомеаи мо равоншиносон то ҳол пурра фаъол нестанд. Ба назари вай, ҳар минтақа ё деҳаи аҳолинишин бояд равоншиноси худро дошта бошад. Чунки дар вақтҳои ногувор ва мушкилиҳои дигар мардум намедонанд ба кӣ муроҷиат кунанд.

- Инсон бояд дар ҳолатҳои ногувор пеши нафаре худро озод ҳис кунад ва мушкилиҳояшро гӯяд, то ба майна фишор ворид нагардад. Ҳолатҳое ҳастанд, ки мардуми оддӣ ба равоншиносони халқӣ муроҷиат мекунанд, ки онҳоро ба истилоҳ “мулло” низ меноманд, ки ба назари ман дар чунин ҳолатҳо ба онҳо муроҷиат кардан нодуруст аст, чунки онҳо чунин ҳолатҳоро танҳо аз нигоҳи динӣ менигаранд ва бештари бемороне, ки хастагии асаб ва мушкилотҳои равонӣ доранд, ба қавле “ҷинзада” мегӯянд, - илова намуд номбурда.

МАСЛИҲАТИ КОРШИНОСОН ВА РОҲИ ҲАЛИ МУШКИЛ

Аз назари коршиносон дар мавриди кам кардани чунин ҳолатҳои нангин гузаронидани корҳои фаҳмондадиҳӣ ва ҳамкориҳои муштарак миёни ҷомеа ва давлат, ташкили ҳар гуна намоишҳои тарбиявӣ ва беҳтари намудани вазъи иқтисодии мардум метавонад самаровар бошад.

Ба назари Алишер Меҳробшо, дар чунин ҳолатҳо инсон бояд шарм накарда, бо шахси боэътимод, равоншинос ё шахси соҳибтаҷриба муроҷиат намояд, то роҳи дурусти ҳалли мушкилро пайдо намояд.

- Бояд фарҳанги муколама ва бахшишро дар ҷомеа тақвият дод. На ҳар баҳс бояд бо ғолибу мағлуб анҷом ёбад. Бисёр масъалаҳоро метавон бо гуфтугӯ, миёнравӣ ва роҳи қонунӣ ҳал кард. Фикри шахсии ман: “Як лаҳзаи ғазаб метавонад тақдири тамоми умрро тағйир диҳад. Аммо як лаҳза сабр метавонад чандин ҳаётро наҷот диҳад”, - гуфт номбурда.

Ҷомеашинос Фирӯз Миров мегӯяд, ки барои коҳиш додани сатҳи ҳодисаҳои куштор ва сӯиқасд ба он бояд, пеш аз ҳама, сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, шуур ва фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандонро бо роҳи тарбияи ҳуқуқӣ баланд бардошт.

- Вақте шахс дониши ҳуқуқӣ дорад, маданияти ҳуқуқиаш баланд аст, кам эҳтимол меафтад, ки даст ба қонуншиканӣ занад, тарзи зиндагӣ ва рафтори қонунпазирро қабул менамояд. Бо ин мақсад, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2024-ро “Соли маърифати ҳуқуқӣ” эълон намуда буданд”, - иброз дошт ҷомеашинос.

Аз назари вай, дар оила волидайн бояд ба тарбияи ҳуқуқии фарзандон таваҷҷуҳи махсус зоҳир намоянд, чунки ин танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ набуда ба кӯдакону наврасон ҷиноят ва оқибатҳои онро фаҳмондан вазифаи ҳар шахс аст.

- Дар ВАО (телевизион) видеороликҳои тарбиявӣ доир ба рафтори қонунпазир ва оқибатҳои номатлуби ҷинояткорӣ бештар намоиш дода шаванд. Махсусан журналистон бо таҳияи намоишҳо, мақолаҳои илмӣ ва дигар намуди фаъолияти касбӣ дар тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон саҳми беназир гузошта метавонанд, - мегӯяд Фирӯз Миров.

Ба назари Алишер Меҳробшо, пешгирии чунин ҷиноятҳо бояд сиёсати ҳамаҷонибаи давлат ва ҷомеа бошад, чунки танҳо бо пурзӯр кардани ҷазо ин мушкил пурра ҳал намешавад.

- Пеш аз ҳама, бояд сатҳи зиндагии мардум беҳтар карда шавад, имкониятҳои шуғл васеъ гарданд ва дастгирии оилаҳои осебпазир тақвият ёбад. Ҳамзамон, хизматрасониҳои равоншиносӣ бояд дастрастар гарданд, то одамон тавонанд пеш аз ба вуҷуд омадани ҳолатҳои буҳронӣ аз онҳо истифода баранд,- мегуяд ҷомеашинос.

Ҳамзамон, ба гуфаи ӯ зарур аст, ки дар мактабҳо, донишгоҳҳо ва воситаҳои ахбори омма ба тарбияи фарҳанги таҳаммулпазирӣ, муколама, идоракунии эҳсосот ва ҳалли осоиштаи низоъҳо таваҷҷуҳи бештар дода шавад.

Сафиаллоҳ ИБОДЗОДА,
“ҶТ”