ҶОМЕА
Чоршанбе 03 Июн 2026 04:47
Ё хатар ба ояндаи миллат
Масъалаи ҳаёти кӯдакону наврасон дар шабакаҳои иҷтимоӣ рӯз аз рӯз ба яке аз масъалаҳои муҳиму мураккаб табдил меёбад.
Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки дар ҳама кишварҳои мутараққии ҷаҳон вобастагии аз ҳад зиёди кӯдакону наврасон ба шабакаҳои иҷтимоӣ ба таври густурда мушоҳида мешавад. Аз ҷумла, дар ИМА, Шветсия, Нидерланд, Ҳолланд, Фаронса, Олмон барин кишварҳои пешрафтаи олам аз 60 то 81 фоизи кӯдакону наврасон вақти худро пурра дар интернет мегузаронанд. Ва ин шумораҳо дар ҳоли афзоиш аст.
Наврасон дар шабакаҳои иҷтимоӣ чӣ кор мекунанд? Чаро ин шабакаҳо то ҳади ниҳоӣ онҳоро пойбанди худ кардаву чун бемории табобатнашаванда дар тамоми рагу пайвандашон ҷо гирифтааст? Чӣ онҳоро то ин ҳад машғул медорад дар ин дунёи маҷозӣ?
ОМИЛҲО ВА ОҚИБАТҲО
Маъмулан, мардуми аксари кишварҳои дунёро бештар аз ҳама вобастагии аз меъёр зиёди насли нав-рас ба олами маҷозӣ ва оқибатҳои ногувори он нигарон кардааст. Масалан, наврас ҳангоми таҳқир шудан ё мавриди маломат қарор гирифтан аз ҷониби ҳамсолони худ дар шабакаҳои иҷтимоӣ, ба ҳолати афсурдагӣ гирифтор мешавад ё қасди худкушӣ мекунад. Омили дигари нигаронкунанда ин таваҷҷуҳи зиёди наврасон ба тамошои наворҳои ғайриахлоқӣ - порнографӣ аст. Наврасон чунин наворҳоро на танҳо тамошо мекунанд, балки ба ҳамдигар мефиристанд ва ё ба онҳо тақлид кардаву наворбардорӣ мекунанд ва дар шабакаҳо паҳн мекунанд. Дар бархе кишварҳои ҷаҳон барои тамошо ва паҳн намудани ин гуна наворҳо аз ҷониби ашхоси ба синни 18-сола нарасида ҷазо пешбинӣ шудааст. Чун қонунгузорӣ дар ин маврид дигар чораи судманде пайдо накардааст.
ТАНҲО БО РОЗИГИИ ВОЛИДОН?
Соли 2015 Парлумони Аврупо саъй намуд, то шаҳрвандонро водор ба он намояд, ки бақайдгирии наврасони то 16-сола дар шабакаҳои иҷтимоӣ танҳо бо розигии падару модаронашон ба роҳ монда шавад. Аммо дар ҳар қоидаву қонун боз тавзеҳоте вуҷуд дорад, ки мувофиқи онҳо тасмим оид ба синну соли дақиқи шахс аз ҳар як кишвари мушаххас вобаста мебошад. Масалан, чунин синну сол дар ИМА бо қонуни федеролӣ оид ба ҳимояи махфияти маълумотҳо муқаррар карда шудааст ва он набояд аз 13-сола поин бошад.
Аммо таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки дар ягон кишвари дунё фишанги хосе барои аз шабакаҳои интернетӣ дур намудани насли наврасу ҷавон вуҷуд надорад. Дар Британия сомонае ҳаст, ки ба волидон кӯмак мекунад, то аниқ намоянд, ки фарзандашон дар куҷо ба қайд гирифта шудааст. Он, ғайр аз шабакаҳои иҷтимоӣ, боз метавонад барои волидон бозиҳои онлайниро низ бознашр намояд.
Дар баъзе кишварҳо фондҳои махсусе амал мекунанд, ки барои ба кӯдакону наврасон омӯзонидани тарзи дурусту самараноки истифодаи интернет барномаву лоиҳаҳои махсусро рӯи кор мегиранд. Ҳамчунин, дар муассисаҳои таълимӣ равоншиносоне ба кор ҷалб мешаванд, ки ҳангоми дучори мушкиле шудан, тавонанд ба нав-расон кумак кунанд.
ШАБАКАҲОИ ИҶТИМОӢ ЧӢ НАҚШ ДОРАНД?
Тибқи муқаррароти расмии як қатор шабакаҳои иҷтимоӣ, аз қабили Фейсбук, Инстаграм, Снапчат, ТикТок, Твиттер ҳар як истифодабаранда ҳангоми ворид шудан ба ин шабакаҳо ва пур кардани анкета, баъди зикр шудани синну сол бояд тугмаи “Я согласен” (“Ман розиам”)-ро пахш кунад. Таҷрибаҳо нишон додаанд, ки аксари кӯдакону наврасони аз 9 то 12-солаи кишварҳои ғарбӣ аллакай дар ин шабакаҳо ба қайд гирифта шудаанд. Ин дар ҳолест, ки масалан шабакаи Твиттер чунин сатрҳои таъкидӣ дорад: “Хизматрасонии мо ба ашхоси аз 13-сола поён дахл надорад. Агар шумо огаҳ мешавед, ки фарзандатон иттилооти худро ҷиҳати бақайдгирӣ бе иҷозати шумо ба мо фиристодааст, ба мо нависед”.
Илова ба ин, шабакаҳо худ бо чунин зуҳурот мубориза мебаранд. Масалан, чанд сол пеш дар Британия намояндагони шабакаи Фейсбук тасмим гирифтанд, ки дар назди ҳар як муассисаи таълимӣ курсҳои махсус ташкил намудаву ба тамоми наврасон роҳу усулҳои самарабахши истифодаи интернетро меомӯзонанд. Ин шабака бо ин мақсад онлайн-лоиҳаеро бо номи “Маркази пешгирии буллинг” таҳия намуд, ки аз соли 2014 инҷониб фаъолият менамояд. Худи асосгузори шабакаи бузурги Фейсбук Марк Сукерберг ваъда дод, ки ин шабакаро яке аз маконҳои дӯстонаву хайрхоҳона хоҳад кард.
Шабакаи Гугл бо видеохостинги Ютуб низ бо ин зуҳуроти номатлуб фаъолона мубориза мебарад. Ин шабакаи иҷтимоӣ барномаву наворҳое таҳия ва пахш мекунад, ки дар онҳо мутахассисону блогерони машҳур доир ба роҳу усулҳои истифодаи дурусту самараноки интернет ва мубориза алайҳи зарари моддӣ ва маънавии бархе аз барномаҳо қисса мекунанд ва тавсияҳо медиҳанд. Ногуфта намонад, ки маҳз чунин наворҳо дар шабакаи Ютуб аз наворҳои сертамошобинтарин маҳсуб меёбанд.
Мутаассифона, бо вуҷуди ин ҳама, ҳанӯз ҳам насли наврасу ҷавони мо таваҷҷуҳ дорад ба ҳамон навору матнҳои орӣ аз ахлоқу пур аз ваҳшату фаҳшу фуҷур.
ХАТАРНОКТАР АЗ НАШЪАМАНДИВУ МАЙЗАДАГӢ
Дар ҷаҳон ба ҳисоби миёна кӯдакону наврасони аз 8 то 12-сола дар як рӯз тақрибан аз 6 то 9 соати вақти худро дар шабакаҳои интернет мегузаронанд. Таҳлилҳо нишон додаанд, ки чун дар дигар кишварҳои мутараққии ҷаҳон, дар Тоҷикистон низ қисмати зиёди истифодабарандагони шабакаҳои иҷтимоиро наврасону ҷавонон ташкил медиҳанд. Мутаассифона, онҳо ба ҷойи афзун намудани донишу маърифати худ аз шабакаҳои ичтимоӣ бештар матну наворҳои хандаовару пастсифат ва саршор аз таҳқиру тавҳинро мехонанду тамошо мекунанд, ки бешак ба мафкураашон таъсири манфӣ мерасонад.
Чун кӯдакону наврасон аз қишри осебпазири ҷомеа маҳсуб мешаванд, муддатҳои тулонӣ назди экранҳои телевизиону компютер ва телефонҳои мобилӣ нишастан ба саломатиашон таъсири манфӣ мерасонад. Хосса ба майнаи сари ҳанӯз пурра инкишофнаёфтаи онҳо зарари ҷиддӣ расида, дар натиҷа онҳо дамдузду гӯшанишин, ҳассосу нозук, зудранҷу афсурда мешаванд. Муддати зиёд пушти экранҳо нишастани наврасон ба инкишофи нутқу мулоҳизаронии онҳо низ зиёни ҷиддӣ мерасонад.
Мутахассисони мо ин вобастагии интернетиро беморӣ ва ҳатто хатарноктар аз нашъамандиву майзадагӣ меноманд. Ба таъкиди Ҷовид Муқим, устоди ДМТ, “на ҳама арақу нашъа истеъмол мекунанд, вале муътодии интернетӣ ба ояндаи миллат, ба генофонди миллӣ хатари ҷиддӣ дорад”.
ЧӢ БОЯД КАРД?
Дар Австралия лоиҳаи қонуне таҳия шудааст, ки дастрасии наврасони то 16-соларо ба шабакаҳои иҷтимоӣ манъ мекунад.
Дар кишвари мо низ бархе аз корбарони шабакаҳои иҷтимоӣ ва фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ роҳу усулҳои пешгирӣ аз истифодаи ғайримақсадноки шабакаҳои иҷтимоӣ аз ҷониби наврасонро пешниҳод намудаанд, ки шояд таъсиргузор низ бошанд. Яке аз чунин усулҳо ба роҳ мондани дарсҳои махсуси маърифати истифодаи интернет дар муассисаҳои таълимӣ, дигаре манъи истифодаи телефонҳои ҳушманди истеҳсоли ширкатҳои машҳури ҷаҳонӣ, ҳамчунин манъи тамошо ва паҳнкунии наворҳои ғайриахлоқӣ аз ҷониби кӯдакону наврасон арзёбӣ мешавад.
Сеюмӣ пешниҳод мекунад, ки даст-расии интернет ба кӯдакон бе назорати бевоситаи волидон то ба синни балоғат расидани онҳо, яъне то ҳаждаҳсолагӣ бояд қонунан манъ карда шавад. Чорумӣ мегӯяд, вақти он расидааст, ки дар назди муассисаҳои таълимӣ шумораи гаджетҳо кам ва машқу тамриноти ҷисмонӣ, ҳар гуна бозиҳову муоширати солим зиёд карда шавад.
Шояд мисли солҳои рушди ҳунарҳои мардумиву маърифати ҳуқуқӣ вақти он низ расидаст, ки як ё чанд соле ҳамчун соли маърифати истифодаи интернет эълон шаваду бо ҷалби ҳарчи бештари мутахассисони соҳа ба кӯдакон моҳияти ин шабакаи азими умумиҷаҳонӣ ва истифодаи мақсадноки он бо ҳар роҳу усули таъсирбахш фаҳмонида шавад. Чун вобастагии аз меъёр зиёд ва хосса беманфиату зиёновари кӯдакону наврасон аз шабакаҳои иҷтимоӣ воқеан ҳам боиси нигаронии ҷомеаи имрӯз гаштааст. Агар ояндаро имрӯз бояд сохт, пас набояд ба тақдири имрӯзи насли нав-расу ҷавон бепарво ва бетараф буд.
Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”
Масъалаи ҳаёти кӯдакону наврасон дар шабакаҳои иҷтимоӣ рӯз аз рӯз ба яке аз масъалаҳои муҳиму мураккаб табдил меёбад.
Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки дар ҳама кишварҳои мутараққии ҷаҳон вобастагии аз ҳад зиёди кӯдакону наврасон ба шабакаҳои иҷтимоӣ ба таври густурда мушоҳида мешавад. Аз ҷумла, дар ИМА, Шветсия, Нидерланд, Ҳолланд, Фаронса, Олмон барин кишварҳои пешрафтаи олам аз 60 то 81 фоизи кӯдакону наврасон вақти худро пурра дар интернет мегузаронанд. Ва ин шумораҳо дар ҳоли афзоиш аст.
Наврасон дар шабакаҳои иҷтимоӣ чӣ кор мекунанд? Чаро ин шабакаҳо то ҳади ниҳоӣ онҳоро пойбанди худ кардаву чун бемории табобатнашаванда дар тамоми рагу пайвандашон ҷо гирифтааст? Чӣ онҳоро то ин ҳад машғул медорад дар ин дунёи маҷозӣ?
ОМИЛҲО ВА ОҚИБАТҲО
Маъмулан, мардуми аксари кишварҳои дунёро бештар аз ҳама вобастагии аз меъёр зиёди насли нав-рас ба олами маҷозӣ ва оқибатҳои ногувори он нигарон кардааст. Масалан, наврас ҳангоми таҳқир шудан ё мавриди маломат қарор гирифтан аз ҷониби ҳамсолони худ дар шабакаҳои иҷтимоӣ, ба ҳолати афсурдагӣ гирифтор мешавад ё қасди худкушӣ мекунад. Омили дигари нигаронкунанда ин таваҷҷуҳи зиёди наврасон ба тамошои наворҳои ғайриахлоқӣ - порнографӣ аст. Наврасон чунин наворҳоро на танҳо тамошо мекунанд, балки ба ҳамдигар мефиристанд ва ё ба онҳо тақлид кардаву наворбардорӣ мекунанд ва дар шабакаҳо паҳн мекунанд. Дар бархе кишварҳои ҷаҳон барои тамошо ва паҳн намудани ин гуна наворҳо аз ҷониби ашхоси ба синни 18-сола нарасида ҷазо пешбинӣ шудааст. Чун қонунгузорӣ дар ин маврид дигар чораи судманде пайдо накардааст.
ТАНҲО БО РОЗИГИИ ВОЛИДОН?
Соли 2015 Парлумони Аврупо саъй намуд, то шаҳрвандонро водор ба он намояд, ки бақайдгирии наврасони то 16-сола дар шабакаҳои иҷтимоӣ танҳо бо розигии падару модаронашон ба роҳ монда шавад. Аммо дар ҳар қоидаву қонун боз тавзеҳоте вуҷуд дорад, ки мувофиқи онҳо тасмим оид ба синну соли дақиқи шахс аз ҳар як кишвари мушаххас вобаста мебошад. Масалан, чунин синну сол дар ИМА бо қонуни федеролӣ оид ба ҳимояи махфияти маълумотҳо муқаррар карда шудааст ва он набояд аз 13-сола поин бошад.
Аммо таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки дар ягон кишвари дунё фишанги хосе барои аз шабакаҳои интернетӣ дур намудани насли наврасу ҷавон вуҷуд надорад. Дар Британия сомонае ҳаст, ки ба волидон кӯмак мекунад, то аниқ намоянд, ки фарзандашон дар куҷо ба қайд гирифта шудааст. Он, ғайр аз шабакаҳои иҷтимоӣ, боз метавонад барои волидон бозиҳои онлайниро низ бознашр намояд.
Дар баъзе кишварҳо фондҳои махсусе амал мекунанд, ки барои ба кӯдакону наврасон омӯзонидани тарзи дурусту самараноки истифодаи интернет барномаву лоиҳаҳои махсусро рӯи кор мегиранд. Ҳамчунин, дар муассисаҳои таълимӣ равоншиносоне ба кор ҷалб мешаванд, ки ҳангоми дучори мушкиле шудан, тавонанд ба нав-расон кумак кунанд.
ШАБАКАҲОИ ИҶТИМОӢ ЧӢ НАҚШ ДОРАНД?
Тибқи муқаррароти расмии як қатор шабакаҳои иҷтимоӣ, аз қабили Фейсбук, Инстаграм, Снапчат, ТикТок, Твиттер ҳар як истифодабаранда ҳангоми ворид шудан ба ин шабакаҳо ва пур кардани анкета, баъди зикр шудани синну сол бояд тугмаи “Я согласен” (“Ман розиам”)-ро пахш кунад. Таҷрибаҳо нишон додаанд, ки аксари кӯдакону наврасони аз 9 то 12-солаи кишварҳои ғарбӣ аллакай дар ин шабакаҳо ба қайд гирифта шудаанд. Ин дар ҳолест, ки масалан шабакаи Твиттер чунин сатрҳои таъкидӣ дорад: “Хизматрасонии мо ба ашхоси аз 13-сола поён дахл надорад. Агар шумо огаҳ мешавед, ки фарзандатон иттилооти худро ҷиҳати бақайдгирӣ бе иҷозати шумо ба мо фиристодааст, ба мо нависед”.
Илова ба ин, шабакаҳо худ бо чунин зуҳурот мубориза мебаранд. Масалан, чанд сол пеш дар Британия намояндагони шабакаи Фейсбук тасмим гирифтанд, ки дар назди ҳар як муассисаи таълимӣ курсҳои махсус ташкил намудаву ба тамоми наврасон роҳу усулҳои самарабахши истифодаи интернетро меомӯзонанд. Ин шабака бо ин мақсад онлайн-лоиҳаеро бо номи “Маркази пешгирии буллинг” таҳия намуд, ки аз соли 2014 инҷониб фаъолият менамояд. Худи асосгузори шабакаи бузурги Фейсбук Марк Сукерберг ваъда дод, ки ин шабакаро яке аз маконҳои дӯстонаву хайрхоҳона хоҳад кард.
Шабакаи Гугл бо видеохостинги Ютуб низ бо ин зуҳуроти номатлуб фаъолона мубориза мебарад. Ин шабакаи иҷтимоӣ барномаву наворҳое таҳия ва пахш мекунад, ки дар онҳо мутахассисону блогерони машҳур доир ба роҳу усулҳои истифодаи дурусту самараноки интернет ва мубориза алайҳи зарари моддӣ ва маънавии бархе аз барномаҳо қисса мекунанд ва тавсияҳо медиҳанд. Ногуфта намонад, ки маҳз чунин наворҳо дар шабакаи Ютуб аз наворҳои сертамошобинтарин маҳсуб меёбанд.
Мутаассифона, бо вуҷуди ин ҳама, ҳанӯз ҳам насли наврасу ҷавони мо таваҷҷуҳ дорад ба ҳамон навору матнҳои орӣ аз ахлоқу пур аз ваҳшату фаҳшу фуҷур.
ХАТАРНОКТАР АЗ НАШЪАМАНДИВУ МАЙЗАДАГӢ
Дар ҷаҳон ба ҳисоби миёна кӯдакону наврасони аз 8 то 12-сола дар як рӯз тақрибан аз 6 то 9 соати вақти худро дар шабакаҳои интернет мегузаронанд. Таҳлилҳо нишон додаанд, ки чун дар дигар кишварҳои мутараққии ҷаҳон, дар Тоҷикистон низ қисмати зиёди истифодабарандагони шабакаҳои иҷтимоиро наврасону ҷавонон ташкил медиҳанд. Мутаассифона, онҳо ба ҷойи афзун намудани донишу маърифати худ аз шабакаҳои ичтимоӣ бештар матну наворҳои хандаовару пастсифат ва саршор аз таҳқиру тавҳинро мехонанду тамошо мекунанд, ки бешак ба мафкураашон таъсири манфӣ мерасонад.
Чун кӯдакону наврасон аз қишри осебпазири ҷомеа маҳсуб мешаванд, муддатҳои тулонӣ назди экранҳои телевизиону компютер ва телефонҳои мобилӣ нишастан ба саломатиашон таъсири манфӣ мерасонад. Хосса ба майнаи сари ҳанӯз пурра инкишофнаёфтаи онҳо зарари ҷиддӣ расида, дар натиҷа онҳо дамдузду гӯшанишин, ҳассосу нозук, зудранҷу афсурда мешаванд. Муддати зиёд пушти экранҳо нишастани наврасон ба инкишофи нутқу мулоҳизаронии онҳо низ зиёни ҷиддӣ мерасонад.
Мутахассисони мо ин вобастагии интернетиро беморӣ ва ҳатто хатарноктар аз нашъамандиву майзадагӣ меноманд. Ба таъкиди Ҷовид Муқим, устоди ДМТ, “на ҳама арақу нашъа истеъмол мекунанд, вале муътодии интернетӣ ба ояндаи миллат, ба генофонди миллӣ хатари ҷиддӣ дорад”.
ЧӢ БОЯД КАРД?
Дар Австралия лоиҳаи қонуне таҳия шудааст, ки дастрасии наврасони то 16-соларо ба шабакаҳои иҷтимоӣ манъ мекунад.
Дар кишвари мо низ бархе аз корбарони шабакаҳои иҷтимоӣ ва фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ роҳу усулҳои пешгирӣ аз истифодаи ғайримақсадноки шабакаҳои иҷтимоӣ аз ҷониби наврасонро пешниҳод намудаанд, ки шояд таъсиргузор низ бошанд. Яке аз чунин усулҳо ба роҳ мондани дарсҳои махсуси маърифати истифодаи интернет дар муассисаҳои таълимӣ, дигаре манъи истифодаи телефонҳои ҳушманди истеҳсоли ширкатҳои машҳури ҷаҳонӣ, ҳамчунин манъи тамошо ва паҳнкунии наворҳои ғайриахлоқӣ аз ҷониби кӯдакону наврасон арзёбӣ мешавад.
Сеюмӣ пешниҳод мекунад, ки даст-расии интернет ба кӯдакон бе назорати бевоситаи волидон то ба синни балоғат расидани онҳо, яъне то ҳаждаҳсолагӣ бояд қонунан манъ карда шавад. Чорумӣ мегӯяд, вақти он расидааст, ки дар назди муассисаҳои таълимӣ шумораи гаджетҳо кам ва машқу тамриноти ҷисмонӣ, ҳар гуна бозиҳову муоширати солим зиёд карда шавад.
Шояд мисли солҳои рушди ҳунарҳои мардумиву маърифати ҳуқуқӣ вақти он низ расидаст, ки як ё чанд соле ҳамчун соли маърифати истифодаи интернет эълон шаваду бо ҷалби ҳарчи бештари мутахассисони соҳа ба кӯдакон моҳияти ин шабакаи азими умумиҷаҳонӣ ва истифодаи мақсадноки он бо ҳар роҳу усули таъсирбахш фаҳмонида шавад. Чун вобастагии аз меъёр зиёд ва хосса беманфиату зиёновари кӯдакону наврасон аз шабакаҳои иҷтимоӣ воқеан ҳам боиси нигаронии ҷомеаи имрӯз гаштааст. Агар ояндаро имрӯз бояд сохт, пас набояд ба тақдири имрӯзи насли нав-расу ҷавон бепарво ва бетараф буд.
Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед