ҶОМЕА
Сешанбе 10 Феврал 2026 05:08
Ҳамарӯза дар шабакаи ҷаҳонии интернет хабарҳое нашр ва паҳн мешаванд, ки аз ҷониби зеҳни сунъӣ (AI) тавлид шудаанд. Роботҳо қиссаву ҳикоя эҷод мекунанд, матн менависанд. Баъзе барномаҳо мусиқӣ эҷод мекунанд. AI тасвир, видео тавлид мекунад, тасвирҳои кӯҳнаро барқарор менамояд. Ҳоло он дар соҳаи маркетинг истифода мешавад. Чат-бот метавонад дар тули чанд дақиқа барои мо мақола нависад ё якчанд навъи сарлавҳа пешниҳод созад.
Аз мушоҳидаҳо бармеояд, ки имкониятҳои зеҳни сунъӣ аз инсон бартарӣ доранд, чун ҳангоми коркарди додаҳо алгоритмҳо масъаларо зудтар ҳал мекунанду ҷавоби дақиқтар низ медиҳанд. Зеҳни сунъӣ аллакай дар соҳаҳои савдо, саноат ва бонкҳо васеъ истифода мешавад.
Технология босуръат рушд мекунад, аммо ҳамзамон саволҳое ба миён меояд: алгоритмҳо то чӣ андоза дақиқанд ва чӣ мешавад, агар муҳандисонро бо AI иваз кунанд? Оё метавон зеҳни сунъиро бо инсон муқоиса кард? Ва ё он кайҳо аз инсон пеш гузаштааст? Воқеан, мо дар остонаи даврони зеҳни сунъӣ зиндагӣ мекунем, аммо аллакай тарҳи оянда ба чашмамон аён аст.
Олимон ҳанӯз солҳои 40-уми асри гузашта нахустин маротиба доир ба зеҳни сунъӣ забон кушоданд. Зеҳни сунъӣ барномаи компютериест, ки иттилоотро қабул ва таҳлил намуда, пасон дар асоси онҳо хулосабарорӣ менамояд. Ин метавонад таснифоти тасвиру навор ба ҳар навъу синфҳо, гурӯҳбандии матнҳои ҳамсон, пешбинии қурби асъор, ҳамчунин масъалаҳои аз ин мураккабтар низ бошад. Масалан, тарзи навишти дигар барномаҳои компютерӣ, лоиҳакашии биноҳо, таҳлили таркиби хок ва амсоли ин.
ОН АЗ ИНСОН БАРТАР АСТ!?
Воқеан, имрӯз зеҳни сунъӣ собит месозад, ки аз инсон бартар аст, ҳарчанд худ маҳсули тафаккури инсон мебошад. Зеҳни сунъӣ қобилиятҳои беназире дорад, ки инсон наметавонад онҳоро анҷом диҳад. Зеҳни сунъӣ дар як сония имкон дорад, миқдори хеле зиёди иттилоотро таҳлил намуда, ба хулосаи ниҳоӣ омада, қарор қабул кунад ва ҳамзамон ҳадафмандона амал кунад.
Ба андешаи мутахассисон имкон дорад, дар ояндаи наздик зеҳни сунъӣ дар мавриди ҳаёту саломатӣ ва ҳуқуқу озодиҳои инсон низ тасмим бигирад. Дар воқеъ, дар баъзе кишварҳои пешрафта инро низ таҷриба кардаанд. Ба ҳамагон маълум аст, ки чандин сол боз дар бозори меҳнат инсон ва технология дар рақобат қарор доранд ва технологияи муосир метавонад бо истифода аз AI ё зеҳни сунъӣ дар ҳар гуна соҳа инсонро иваз намояд. Ин ҷо суоле ба миён меояд, ки оё дар ояндаи наздик инсон тобеи технология мегардад?
РАҚИБИ ИНСОН
Дар ин маврид мутахассисон иброз медоранд, ки инсон тавассути барномаҳои махсус метавонад бо зеҳни сунъӣ рақобат намояд. Масалан, дар телефонҳои мобилӣ ва компютерҳо бозии шоҳмот ва дигар навъи бозиҳо ҳаст, ки инсон мекунад, аммо бе ҳузур доштани рақиб. Яъне, дар чунин бозиҳо рақиби инсон на инсон, балки зеҳни сунъӣ аст. Зимни бозии шоҳмот зеҳни сунъӣ он миқдор амалиётҳоро таҳлил намудаву амал мекунад, ки барои инсон таҳлили чунин миқдор иттилоот ғайримумкин аст.
ТЕХНОЛОГИЯ БА ҶОЙИ ИНСОН
Рушди илм ва техника бо ҳам тавъам мебошад, яке дигареро такмил медиҳад. Технология дар марҳилаи аввали рушд тавассути инсон идора мешуд, яъне рушди илм замина фароҳам сохт ба ташаккули технология. Баъдан инсон бо кашфу ихтироъ дар самти технология барои ба вуҷуд омадани тамаддуни нисбатан нав шароит фароҳам овард.
Мутахассисон таъкид менамоянд, ки дар раванди ташаккули технология бештар такя карда мешавад ба инсонҳои донишманд, аммо дар ҳама давлатҳо дар самти омода намудани мутахассисони сатҳи баланд мушкилоти ҷиддӣ вуҷуд дорад. Ба ҳамин хотир, имкон дорад, давоми чанд даҳсолаи оянда дар бисёр соҳаҳо технология ҷойи инсонро иваз намояд. Зеро технологияи имрӯза бидуни масрафи қувваи инсонӣ метавонад он кореро, ки даҳҳо инсон анҷом медиҳад, дар як муддати кӯтоҳ иҷро намояд. Ва чунин ҳолатҳо на фақат дар соҳаи истеҳсолот, балки дар самти хизматрасонӣ низ дида мешаванд.
Таҳлилҳо нишон додаанд, ки зеҳни сунъӣ дорои қобилиятҳои аз инсон беҳтар будаву метавонад инсонро иваз намояд.
Имрӯз дар бархе кишварҳо зеҳни сунъӣ қобилияти шинохти чеҳраи инсонҳо, шунидани овоз ва дарки суханро низ дорад. Масалан, вақте шумо ба лифт медароед, зарурат нест, ки тугмаеро зер кунед, чун лифт бо истифода аз зеҳни сунъӣ қобилияти шинохтану дар хотир гирифтани чеҳраи шуморо дорад ва метавонад шуморо то ошёнаи зарурӣ бурда расонад. Ва ё ин амалро тибқи дастуре, ки ба ӯ медиҳед, анҷом медиҳад.
Ҳамчунин, дар баъзе кишварҳои пешрафта роботҳо ба ҳайси прокурор, табиб, ронанда ва ҳатто ҷанговар дар ҷангҳои иттилоотию биологӣ истифода мешаванд. Масалан, инсон технологияи ҳарбии бесарнишинро ихтироъ кардааст, ки бидуни ҳузури худ дар майдони ҷанг аз он истифода менамояд.
ЗЕҲНИ СУНЪӢ ДАР ТОҶИКИСТОН
Дар Тоҷикистон низ Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ барои то давраи соли 2040 қабул шудааст, ки масъули иҷро ва амалисозии ин стратегия Вазорати саноат ва технологияҳои нави Тоҷикистон мебошад. Мутахассисон инро қадами асосӣ дар раванди рушди иқтисоди рақамӣ дар кишвар арзёбӣ намудаанд.
Баъдан бо мақсади дарёфт ва рушди малакаи зеҳнии донишҷӯёни лаёқатманд дар Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи М. Осимӣ маркази зеҳни сунъӣ таъсис ёфт.
Дар Душанбе, ҳамчунин, марказҳои таҳияи барнома ва кор дар самти зеҳни сунъӣ амал мекунанд. Яке аз онҳо “TajRupt” – нахустин лаборатория ё маркази зеҳни сунъӣ аст, ки дар Осиёи Марказӣ онро беназир мехонанд. “TajRupt” бо дастгирӣ ва мусоидати Вазорати саноат ва технологияҳои нави Тоҷикистон ва иқдоми ҷавони тоҷик Азизҷон Азимӣ, хатмкардаи Донишгоҳи Гарварди Амрико таъсис ёфтааст.
Тавре худи ӯ зимни яке аз мусоҳибаҳояш ба хабарнигорон иброз доштааст: “Барномаи таълимии “TajRupt” дар шакли баъд аз мактаб тартиб дода шуда, 10 ҳафта давом мекунад ва иборат аз 75 дақиқаи дарсҳои интерактивӣ, дар як ҳафта се маротиба мебошад. Донишҷӯ дар TajRupt, дар доираи барномаи таълимии 10-ҳафтаӣ, як қатор мафҳумҳо, аз қабили сиёсати давлатӣ, фалсафа, бозорҳо, ВАО, технология, ҷаҳонишавӣ ва корҳои байналмилалӣ ва баробарии гендериро меомӯзад. Барои ҳавасмандгардонии таваҷҷуҳи донишҷӯён ба барномаи таълимӣ, забони англисӣ ҳамчун забони асосии муошират дар синф ҷорӣ гардидааст”.
Ба таъкиди ин мутахассис ҳоло зеҳни сунъӣ як қисмати асосии иқтисодиёт аст ва ин маркази зеҳни сунъӣ ҳамчун заминае барои рушди иқтисодиёт маҳсуб меёбад.
Зеҳни сунъиро коршиносон кам кардани қувваи меҳнат тавассути технология номидаанд. Яъне анҷом додан ва идора кардани корҳо тавассути технологияи рақамӣ ва компютер. Ба забони русӣ онро “искусственный интеллект” ва ба забони англисӣ “аrtificial intelligence” меноманд. Онро ба ибораи дигар “инсон дар дохили компютер” низ меноманд.
Бояд қайд кард, ки дар иқтисодиёт ба технологияи иттилоотӣ тамаркуз бештар аст. Имрӯз барномасозони тоҷик бо ёрии зеҳни сунъӣ барномаҳое таҳия карда истодаанд, ки дар фаъолияти бонкӣ ва дигар самтҳо низ аз онҳо васеъ истифода мешавад.
Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”
Аз мушоҳидаҳо бармеояд, ки имкониятҳои зеҳни сунъӣ аз инсон бартарӣ доранд, чун ҳангоми коркарди додаҳо алгоритмҳо масъаларо зудтар ҳал мекунанду ҷавоби дақиқтар низ медиҳанд. Зеҳни сунъӣ аллакай дар соҳаҳои савдо, саноат ва бонкҳо васеъ истифода мешавад.
Технология босуръат рушд мекунад, аммо ҳамзамон саволҳое ба миён меояд: алгоритмҳо то чӣ андоза дақиқанд ва чӣ мешавад, агар муҳандисонро бо AI иваз кунанд? Оё метавон зеҳни сунъиро бо инсон муқоиса кард? Ва ё он кайҳо аз инсон пеш гузаштааст? Воқеан, мо дар остонаи даврони зеҳни сунъӣ зиндагӣ мекунем, аммо аллакай тарҳи оянда ба чашмамон аён аст.
Олимон ҳанӯз солҳои 40-уми асри гузашта нахустин маротиба доир ба зеҳни сунъӣ забон кушоданд. Зеҳни сунъӣ барномаи компютериест, ки иттилоотро қабул ва таҳлил намуда, пасон дар асоси онҳо хулосабарорӣ менамояд. Ин метавонад таснифоти тасвиру навор ба ҳар навъу синфҳо, гурӯҳбандии матнҳои ҳамсон, пешбинии қурби асъор, ҳамчунин масъалаҳои аз ин мураккабтар низ бошад. Масалан, тарзи навишти дигар барномаҳои компютерӣ, лоиҳакашии биноҳо, таҳлили таркиби хок ва амсоли ин.
ОН АЗ ИНСОН БАРТАР АСТ!?
Воқеан, имрӯз зеҳни сунъӣ собит месозад, ки аз инсон бартар аст, ҳарчанд худ маҳсули тафаккури инсон мебошад. Зеҳни сунъӣ қобилиятҳои беназире дорад, ки инсон наметавонад онҳоро анҷом диҳад. Зеҳни сунъӣ дар як сония имкон дорад, миқдори хеле зиёди иттилоотро таҳлил намуда, ба хулосаи ниҳоӣ омада, қарор қабул кунад ва ҳамзамон ҳадафмандона амал кунад.
Ба андешаи мутахассисон имкон дорад, дар ояндаи наздик зеҳни сунъӣ дар мавриди ҳаёту саломатӣ ва ҳуқуқу озодиҳои инсон низ тасмим бигирад. Дар воқеъ, дар баъзе кишварҳои пешрафта инро низ таҷриба кардаанд. Ба ҳамагон маълум аст, ки чандин сол боз дар бозори меҳнат инсон ва технология дар рақобат қарор доранд ва технологияи муосир метавонад бо истифода аз AI ё зеҳни сунъӣ дар ҳар гуна соҳа инсонро иваз намояд. Ин ҷо суоле ба миён меояд, ки оё дар ояндаи наздик инсон тобеи технология мегардад?
РАҚИБИ ИНСОН
Дар ин маврид мутахассисон иброз медоранд, ки инсон тавассути барномаҳои махсус метавонад бо зеҳни сунъӣ рақобат намояд. Масалан, дар телефонҳои мобилӣ ва компютерҳо бозии шоҳмот ва дигар навъи бозиҳо ҳаст, ки инсон мекунад, аммо бе ҳузур доштани рақиб. Яъне, дар чунин бозиҳо рақиби инсон на инсон, балки зеҳни сунъӣ аст. Зимни бозии шоҳмот зеҳни сунъӣ он миқдор амалиётҳоро таҳлил намудаву амал мекунад, ки барои инсон таҳлили чунин миқдор иттилоот ғайримумкин аст.
ТЕХНОЛОГИЯ БА ҶОЙИ ИНСОН
Рушди илм ва техника бо ҳам тавъам мебошад, яке дигареро такмил медиҳад. Технология дар марҳилаи аввали рушд тавассути инсон идора мешуд, яъне рушди илм замина фароҳам сохт ба ташаккули технология. Баъдан инсон бо кашфу ихтироъ дар самти технология барои ба вуҷуд омадани тамаддуни нисбатан нав шароит фароҳам овард.
Мутахассисон таъкид менамоянд, ки дар раванди ташаккули технология бештар такя карда мешавад ба инсонҳои донишманд, аммо дар ҳама давлатҳо дар самти омода намудани мутахассисони сатҳи баланд мушкилоти ҷиддӣ вуҷуд дорад. Ба ҳамин хотир, имкон дорад, давоми чанд даҳсолаи оянда дар бисёр соҳаҳо технология ҷойи инсонро иваз намояд. Зеро технологияи имрӯза бидуни масрафи қувваи инсонӣ метавонад он кореро, ки даҳҳо инсон анҷом медиҳад, дар як муддати кӯтоҳ иҷро намояд. Ва чунин ҳолатҳо на фақат дар соҳаи истеҳсолот, балки дар самти хизматрасонӣ низ дида мешаванд.
Таҳлилҳо нишон додаанд, ки зеҳни сунъӣ дорои қобилиятҳои аз инсон беҳтар будаву метавонад инсонро иваз намояд.
Имрӯз дар бархе кишварҳо зеҳни сунъӣ қобилияти шинохти чеҳраи инсонҳо, шунидани овоз ва дарки суханро низ дорад. Масалан, вақте шумо ба лифт медароед, зарурат нест, ки тугмаеро зер кунед, чун лифт бо истифода аз зеҳни сунъӣ қобилияти шинохтану дар хотир гирифтани чеҳраи шуморо дорад ва метавонад шуморо то ошёнаи зарурӣ бурда расонад. Ва ё ин амалро тибқи дастуре, ки ба ӯ медиҳед, анҷом медиҳад.
Ҳамчунин, дар баъзе кишварҳои пешрафта роботҳо ба ҳайси прокурор, табиб, ронанда ва ҳатто ҷанговар дар ҷангҳои иттилоотию биологӣ истифода мешаванд. Масалан, инсон технологияи ҳарбии бесарнишинро ихтироъ кардааст, ки бидуни ҳузури худ дар майдони ҷанг аз он истифода менамояд.
ЗЕҲНИ СУНЪӢ ДАР ТОҶИКИСТОН
Дар Тоҷикистон низ Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ барои то давраи соли 2040 қабул шудааст, ки масъули иҷро ва амалисозии ин стратегия Вазорати саноат ва технологияҳои нави Тоҷикистон мебошад. Мутахассисон инро қадами асосӣ дар раванди рушди иқтисоди рақамӣ дар кишвар арзёбӣ намудаанд.
Баъдан бо мақсади дарёфт ва рушди малакаи зеҳнии донишҷӯёни лаёқатманд дар Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи М. Осимӣ маркази зеҳни сунъӣ таъсис ёфт.
Дар Душанбе, ҳамчунин, марказҳои таҳияи барнома ва кор дар самти зеҳни сунъӣ амал мекунанд. Яке аз онҳо “TajRupt” – нахустин лаборатория ё маркази зеҳни сунъӣ аст, ки дар Осиёи Марказӣ онро беназир мехонанд. “TajRupt” бо дастгирӣ ва мусоидати Вазорати саноат ва технологияҳои нави Тоҷикистон ва иқдоми ҷавони тоҷик Азизҷон Азимӣ, хатмкардаи Донишгоҳи Гарварди Амрико таъсис ёфтааст.
Тавре худи ӯ зимни яке аз мусоҳибаҳояш ба хабарнигорон иброз доштааст: “Барномаи таълимии “TajRupt” дар шакли баъд аз мактаб тартиб дода шуда, 10 ҳафта давом мекунад ва иборат аз 75 дақиқаи дарсҳои интерактивӣ, дар як ҳафта се маротиба мебошад. Донишҷӯ дар TajRupt, дар доираи барномаи таълимии 10-ҳафтаӣ, як қатор мафҳумҳо, аз қабили сиёсати давлатӣ, фалсафа, бозорҳо, ВАО, технология, ҷаҳонишавӣ ва корҳои байналмилалӣ ва баробарии гендериро меомӯзад. Барои ҳавасмандгардонии таваҷҷуҳи донишҷӯён ба барномаи таълимӣ, забони англисӣ ҳамчун забони асосии муошират дар синф ҷорӣ гардидааст”.
Ба таъкиди ин мутахассис ҳоло зеҳни сунъӣ як қисмати асосии иқтисодиёт аст ва ин маркази зеҳни сунъӣ ҳамчун заминае барои рушди иқтисодиёт маҳсуб меёбад.
Зеҳни сунъиро коршиносон кам кардани қувваи меҳнат тавассути технология номидаанд. Яъне анҷом додан ва идора кардани корҳо тавассути технологияи рақамӣ ва компютер. Ба забони русӣ онро “искусственный интеллект” ва ба забони англисӣ “аrtificial intelligence” меноманд. Онро ба ибораи дигар “инсон дар дохили компютер” низ меноманд.
Бояд қайд кард, ки дар иқтисодиёт ба технологияи иттилоотӣ тамаркуз бештар аст. Имрӯз барномасозони тоҷик бо ёрии зеҳни сунъӣ барномаҳое таҳия карда истодаанд, ки дар фаъолияти бонкӣ ва дигар самтҳо низ аз онҳо васеъ истифода мешавад.
Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед