Давоми шаш моҳи соли ҷорӣ дар кишвар 11 ҳазору 731 ҷиноят ба қайд гирифта шудааст, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 1 ҳазору 358 ҳолат кам буда, сатҳи ҷинояткорӣ дар ин давра 10,3 фоиз коҳиш ёфтааст. Дар ин бора 22 июл Ҳабибулло Воҳидзода, Прокурори генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон зимни нишас-ти хабарӣ иттилоъ дода, афзуд, ки дар шаш соли охир бори аввал аст, ки сатҳи ҷинояткорӣ дар ҷумҳурӣ то ба ин андоза паст ба қайд гирифта шудааст. Вале дар ин баробар содирнамоии ҷиноят аз ҷониби ноболиғон ва ҷавонон афзудааст.

Ба гуфтаи Ҳабибулло Воҳидзода дар ин давра аз тарафи ноболиғон 405 ҳолат (63 ҳолат зиёд) ва аз сӯи ҷавонон 1659 ҳолат (85 ҳолат бештар нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта) ба қайд гирифта шудааст.

Дар ин давра бо мақсади тарғибу ташвиқи қонунгузорӣ аз тарафи кормандони Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон 14 ҳазор суҳбату вохӯрӣ баргузор гардидааст, ки яке аз ҳадафҳои асосӣ пешгирии ҷинояткорӣ миёни ҷавонону ноболиғон мебошад.

Пас, суолҳое пайдо мешаванд, ки чаро бо вуҷуди ин ҳама корбарии масъулин, ҳанӯз ҳам ин омор рӯ ба афзоиш аст? Чаро наврасон ва ҷавонони имрӯза оқибатҳои ин амали худро ҷиддӣ намегиранд? Бояд кадом роҳҳои ҳалли мушкилро ҷӯем, то ин шумора рӯ ба пастшавӣ оварад?

ОМИЛҲО ГУНОГУНАНД

Коршиносон афзоиши ин оморро ба чанд омил вобаста медонанд, аз ҷумла суст гардидани назорати оилавӣ, таъсири муҳити номусоид, истифодаи нодурусти шабакаҳои иҷтимоӣ, бекорӣ, зиёд будани вақти холӣ ва паст будани маърифати ҳуқуқӣ.

Ҳуқуқшинос Бобоҷон Ҷаҳонгир дар масъалаи мазкур ба он назар аст, ки яке аз сабабҳои асосӣ норасоии маърифати ҳуқуқӣ ва таҷрибаи ҳаётии наврасон мебошад. Ба таъкиди ҳуқуқшинос, бис-ёре аз онҳо таъсири воқеии доғи судӣ, маҳдуд гардидани имконияти таҳсил, кор ва фаъолияти касбиро дар оянда пурра дарк намекунанд ва даст ба ин гуна амалҳо мезананд.

- Илова бар ин, таъсири манфии муҳити атроф, шабакаҳои иҷтимоӣ ва ҳамсолон аксаран онҳоро аз андешидани оқибати амалҳои худ бозмедорад, - гуфт номбурда.

Ин ҳуқуқшинос мегӯяд, ки тарбияи ҳуқуқӣ бояд аз овони кӯдакӣ дар замири онҳо ҷой дода шавад. Ба андешаи ӯ, аз синни мактабӣ кӯдак бояд мафҳумҳои ҳуқуқ, уҳдадорӣ ва масъулиятро омӯзад. Бо расидан ба синни наврасӣ ӯ бояд донад, ки ҳар як амал оқибати ҳуқуқӣ дорад ва барои ҳуқуқвайронкуниҳо ҷавобгарии мушаххас пешбинӣ кардааст. Ин амал боис мегардад, ки ӯ доир ба амалҳои хеш дар оянда андеша намояд.

Ҷомеашинос Мавҷуда Комилзода мегӯяд, ҷинояткории наврасону ҷавонон натиҷаи як сабаб нест. Он аз маҷмуи мушкилоти оилавӣ, тарбиявӣ, равонӣ, иҷтимоӣ ва иттилоотӣ ба вуҷуд меояд. Дар баъзе ҳолатҳо назорати волидон суст аст, дар ҳолатҳои дигар наврас муҳити солими дӯстӣ надорад ё вақти холии худро бе мақсад сипарӣ мекунад.

- Баъзе наврасон барои ҷалби таваҷҷуҳ, нишон додани қувва ё пайдо кардани обру дар байни ҳамсолон ба амалҳои хатарнок даст мезананд. Пешгирӣ вақте самаранок мегардад, ки мо сабабро пеш аз рух додани ҳодиса муайян намоем. Тағйир ёфтани рафтор, хашмгинии зиёд, тарки дарс, канорагирӣ аз оила, пайвастан ба гурӯҳҳои носолим ва аз даст додани шавқу рағбат ба таҳсил нишонаҳое мебошанд, ки бояд ҷиддӣ гирифта шаванд, - таъкид намуд ин ҷомеашинос.

Шавкат Каримзода, намояндаи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон, ба омилҳои дар боло зикр-гашта ҳамназар буда, изҳор дошт, ки муҳити иҷтимоии наврасон солҳои охир хеле тағйир ёфтааст. Ба гуфтаи ин масъули Вазорати маориф ва илм имрӯз онҳо ҳамзамон дар ду фазо - воқеӣ ва маҷозӣ зиндагӣ мекунанд. Аз нигоҳи ӯ баъзан муносибатҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ нисбат ба муносибатҳои оилавӣ ва мактабӣ таъсири бештар мерасонанд.

- Қисми муайяни наврасону ҷавонон оқибати амалҳои худро пурра тасаввур карда наметавонанд. Онҳо бештар зери таъсири эҳсоси лаҳзавӣ, қаҳру ғазаб, сухани ҳамсолон, ҳисси бартарӣ, хоҳиши нишон додани ҷасорат ё ҳимояи обруи худ қарор мегиранд. Дар чунин ҳолат қобилияти андешидани оқибатҳои минбаъда заиф мегардад. Ӯ бештар он чизеро мебинад, ки дар ҳамин лаҳза рух медиҳад. Фикр намекунад, ки як қарори чандлаҳзаина метавонад роҳи минбаъдаи зиндагии ӯро тағйир диҳад, ба падару модар ранҷ оварад ва ба шахси дигар зарари ҷуброннопазир расонад, - илова кард Шавкат Каримзода.

Инчунин, ба назари ин коршинос сабаби дигар, надоштани ҳадафи равшан аз сӯи ҷавонон мебошад. Ба гуфтаи ӯ ҷавоне, ки барои таҳсил, касб, оила ва мавқеи ояндаи худ нақша дорад, хатари аз даст додани онҳоро бештар эҳсос мекунад.

- Мо бештар мегӯем, “ин корро накун”. Аммо ба ҷавон камтар нишон медиҳем, ки кадом роҳро интихоб кунад. Ӯ бояд имконияти воқеии таҳсил, касбомӯзӣ, варзиш, меҳнат, эҷодкорӣ ва фаъолияти ҷамъиятиро бинад. Ҷавон вақте ояндаи худро ҳифз мекунад, ки онро тасаввур карда тавонад, ба он бовар дошта бошад ва барои расидан ба мақсад дастгирӣ эҳсос намояд”, - таъкид кард номбурда.

Умед Ҳамидов, равоншинос, филмҳои хусусияти ҷинояткорӣ дошта, бозиҳои компютерӣ ва зӯроварӣ дар оиларо аз сабабҳои дигари афзоиши ҷинояткорӣ дар байни ҷавонон дониста, таъкид кард, ки яке аз сабабҳои кам намудани ин омор баланд бардоштани шуурнокии ҳуқуқии ҷавонон мебошад.

ЧӢ БОЯД КАРД?

Прокурори генералии Тоҷикистон Ҳабибуллоҳ Воҳидзода зимни нишас-ти хабарӣ аз афзоиши ҷинояткорӣ дар миёни ҷавонон изҳори таассуф намуда, иброз дошт, ки барои пешгирии ин ҳолатҳо зарур аст, ки аз таҷрибаи кишварҳои пешрафта истифода шуда, дар қонунҳои кишвар тағйирот ворид карда шавад. Махсусан, дар заминаи истифодаи интернет, сомонаҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ маҳдудияти истифодаи онҳо бояд ҷорӣ карда шавад.

Ҷомеашинос Мавҷуда Комилзода ҳам ин андешаро ҷонибдорӣ карда, ба он назар аст, ки яке аз самтҳои муҳими пешгирии ҷинояткорӣ таъмини шуғл ва фароҳам овардани имкониятҳои муносиб барои ҷавонон мебошад. Ба таъкиди ӯ ба ҷавонон бештар имконият бояд дод, то истеъдод, неру ва ташаббуси худро дар роҳи созандагӣ истифода баранд. Барномаҳои мувофиқ ба шавқу рағбат ва талаботи воқеии онҳо бояд таҳия када шавад. Ба назари ин коршинос, зарур аст, ки дар маҳал ва минтақаҳои ҷумҳурӣ бештар маҳфилҳо ва курсҳои шуғли ройгон ва дастрас барои ҳамаи ҷавонон, аз ҷумла маҳфилҳои варзишӣ, фарҳангӣ, ҳунаромӯзӣ, технологӣ, забономӯзӣ ва дигар самтҳои ба шавқу рағбати онҳо мувофиқ кушода шавад.

- Чунин шароитҳо ба ҷавонон имкон медиҳанд, ки вақти холии худро самаранок истифода бурда, истеъдод ва қобилиятҳои худро инкишоф диҳанд ва аз муҳитҳои номатлуб дур бошанд, - гуфт М. Комилзода.

Ба гуфтаи Бобоҷон Ҷаҳонгир, ҳуқуқшиноси тоҷик, яке аз роҳҳои содда ва муассири омӯзонидани ҳуқуқ ба ҷавонон он аст, ки наврасону ҷавонон на аз тарси ҷазо, балки аз рӯи эҳтиром ба қонун рафтор кунанд. Омӯзиши ҳуқуқ бояд ҷанбаҳои амалӣ ва ҷолиб дошта бошад.

- Дар мисоли ташкили машғулиятҳои интерактивӣ, муҳокимаи ҳолатҳои воқеӣ, вохӯриҳо бо ҳуқуқшиносон, кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва шахсоне, ки аз хатоҳои худ сабақ гирифтаанд, метавонад ба коҳиши ин ҳолатҳо таъсири мусбат расонад. Аммо набояд фаромӯш кард, ки ҳадафи асосӣ бояд ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба қонун бошад, на танҳо тарс аз ҷазо, - зикр кард номбурда.

Ба андешаи коршиносон барномаи роҳбаладӣ низ дар ин роҳ барои наврасон хело муҳим аст. Ба андешаи онҳо, ҳар наврасе, ки дар вазъияти душвор қарор дорад, бояд шахси боэътимод, ба монанди омӯзгор, мураббӣ, равоншинос, ҳунарманд, варзишгар ё мутахассисе дошта бошад, ки ӯро дастгирӣ ва роҳнамоӣ кунад.

Ҳамзамон, Мавҷуда Комилзода афзуд, ки ҷалби ҷавонон ба фаъолияти ҷамъиятӣ, корҳои ободонӣ, ихтиёрӣ, ҳифзи муҳити зист, ёрӣ ба пиронсолон ва татбиқи ғояҳои хурди иҷтимоӣ ҳисси масъулият ва мансубиятро дар онҳо тақвият медиҳад.

- Ҷавон бояд бинад, ки андешаи ӯ шунида мешавад, ташаббусаш дастгирӣ меёбад ва барои пешрафт роҳи воқеӣ вуҷуд дорад. Пешгирии ҷинояткорӣ ба муҳайё сохтани имконият барои зиндагии солим ва созанда пайванди мустақим дорад, - хулоса кард ӯ.

Гулафшон КАРИМОВА,
“ҶТ”