ҶОМЕА
Ҷумъа 12 Август 2022 07:14
7349
Иҷлосияи таърихии XVI-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон - сароғози сулҳу субот ва пешгирии аз байн рафтани давлати тоҷикон

Санаи 16-уми ноябри соли 1992 дар толори Қасри Арбоб дар наздикии шаҳри Хуҷанд Иҷлосияи таърихии ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид, ки Тоҷикистони соҳибистиқлолро аз вартаи ҳалокат ва нобудӣ наҷот дод.

Воқеан, он замон, яъне аз моҳи сентябри соли 1992 кишварро буҳрони шадиди сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифта буд, ки метавонист Тоҷикистонро нобуд кунад, вазъияти вазнини сиёсӣ ба дараҷае расид, ки Президенти Тоҷикистон дар фурудгоҳи шаҳри Душанбе аз ҷониби неруҳои мусаллаҳи мухолиф ба муҳосира гирифта шуда, ба истеъфо маҷбур карда шуд.

Дар моҳи октябри ҳамон сол Ҳукумати ҷумҳурӣ ба сабаби авҷ гирифтани даргириҳои низомӣ байни неруҳои мухталифи сиёсӣ фалаҷ гардида, ба истеъфо рафт. Пойтахти ҷумҳурӣ шаҳри Душанбе ба саҳнаи даргириҳои мусаллаҳона ва ҷанги бародаркуш мубаддал шуд ва Тоҷикистонро фалокати аз байн рафтан таҳдид мекард.
Дар чунин вазъи хеле хатарнок ва мудҳиш баргузор кардани Иҷлосияи ХVI-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо роҳи наҷоти Ватан буд. Ба сабаби набудани оддитарин шароити амниятӣ дар шаҳри Душанбе Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор қабул кард, ки Иҷлосияи ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Хуҷанд баргузор шавад.

Дар ин иҷлосия аз 197 вакил 186 нафар ба роҳбарияти нави Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо сарварии шахси ҷасуру ватанпараст Эмомалӣ Раҳмон раъйи мусбат дода, сарнавишти ояндаи мамлакатро ба мақсади таъмини сулҳу салоҳ, ободии кишвар ва беҳбудии зиндагии мардум муайян намуданд.

Роҳбарияти нави Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон кори худро дар ин иҷлосия аз ворид кардани муҳимтарин ва заруртарин тағйирот ба қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи афви умумӣ» ва «Дар бораи гурезаҳо» шурӯъ намуд, ки дар он замон масъалаҳои доғи рӯз буданд. Дар ин иҷлосия ҳамчунин фармондеҳони гурӯҳҳои мухталифи даргир савганд ёд карданд, ки ба даргириҳо хотима медиҳанд, сулҳу суботро дар Ватан таъмин менамоянд ва бо ҳам оштии абадӣ мекунанд.

Бояд қайд кард, ки иҷлосияи таърихии ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар раванди таъмини сулҳу субот, ризоияти саросарии ҷомеа, ваҳдату ягонагӣ, вусъати худогоҳиву худшиносӣ, ифтихору ҳувияти миллӣ, ватандӯстию меҳанпарастӣ ва ба муттаҳидӣ даъват кардани халқи тоҷик нақши муассир дошт, ки дар ҳамин замина минбаъд ташаккули андешаи созанда ва муосири миллии мо тадриҷан шурӯъ гардид.

Роҳбарияти нави Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баъд аз ҷамъбасти иҷлосия ба шаҳри Душанбе омад, ки дар он ҷо ҳатто нони хӯрдан пайдо кардан мушкил буд.
Лекин ба ин мушкилоти рӯзгор нигоҳ накарда, роҳбарияти нави ҷумҳурӣ, пеш аз ҳама, бо барномаи муҳими сиёсӣ ба халқи шарифи кишвар муроҷиат намуданд, ки бояд ҳарчи зудтар дар тамоми гӯшаву канори Тоҷикистон ҳокимият ва мақомоти идоракунӣ барқарор гардад, гурезаҳо ба шаҳру деҳот ва манзили худ баргардонида шуда, бо сару либос, хӯрокворӣ таъмин шаванд. Фаъолияти мунтазами корхонаҳову муассиса ва хоҷагиҳо ба роҳ монда шуда, Артиши миллӣ таъсис дода шавад ва амнияти давлатӣ таъмин гардад.
Раёсати Шӯрои Олӣ ва Шӯрои вазирони Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дар назар доштани таъмини амнияти мардум, беҳбуд бахшидан ба сатҳи зиндагии аҳолии кишвар ва аз вартаи мушкилоти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ берун овардани халқ як силсила қарору фармонҳо қабул кард. Бештари ин қарору фармонҳо барои ҳаллу фасли масъалаҳои доғи рӯз, ба монанди афви умумӣ, халъи силоҳ, мубориза ба муқобили ҷинояткорӣ, таъмини мардум бо хӯрокворӣ, зиёд намудани маош, мустаҳкам кардани муносибатҳои байналмилалӣ равона шуда буданд.

Барои ба эътидоли комил овардани вазъияти дохилии кишвар роҳбарияти Тоҷикистон кӯшиш намуд, ки мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва идорӣ, низоми судӣ ва мақомоти ҳифзи тартиботу қонунро ҳамаҷониба мустаҳкам намоянд.

Ҳадафи асосӣ аз ин иқдомот, амалан таҳти як парчам ва рамзҳои давлати мустақил гирд овардану минбаъд муттаҳид сохтани неруҳои гуногуни сиёсӣ, гурӯҳҳои силоҳбадаст ва тамоми мардуми ошуфтаву парешонгаштаи Тоҷикистон буд. Зеро дар он айём қисми зиёди одамоне, ки огоҳона ё ғайриогоҳона ба сиёсат гаравида буданд, пойбанди талошҳои афзалият додан ба манфиатҳои маҳдуди маҳаллӣ буданд.
Дар чунин шароит қабули рамзҳои давлатӣ – Нишон ва Парчами миллӣ ва дар айни замон муайян кардани самтҳои минбаъдаи пешрафти кишвар ба сӯйи ҷомеае, ки ҷавобгӯйи манфиатҳои тамоми мардум ва мутобиқ ба меъёрҳои ҷомеаи муосир ва мутамаддин бошад, аз ҷумлаи масъалаҳои умдатарини кори иҷлосия буд.
Баъд аз анҷо-ми Иҷлосияи таъ-рихии ХVI - уми Шӯрои Олӣ Раиси навинтихобшудаи Шӯрои Олии Ҷум-ҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тамоми қув-ва ва иродаю имко-нияти хешро барои таъмини сулҳ, бар-гардондани муҳоҷи-рин ба Ватан ва оғози музокирот бо мухолифини собиқ равона намуд. Иҷлосияи ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳияти таърихӣ дошта, дар бобати ҳалли маҷмӯи проблемаҳои ҷомеаи оташгирифта ва роҳҳою усулҳои ба эътидол овардани вазъияти мамлакат 74 санади ҳуқуқӣ, аз ҷумла, 15 қонун, 52 қарор, 6 фармон, 1 изҳорот қабул намуд, ки, аз як тараф, салоҳияту ваколати онро собит менамуданд, аз тарафи дигар он санадҳо барои солҳои баъдии мардуми кишвари дорои собиқаи бузурги таърихӣ чун як барномаи мукаммал ҳисоб меёфтанд. Зеро дар партави қарорҳои иҷлосияи мазкур ва такя ба соҳибистиқлолии давлатӣ рушди имрӯзу фардои кишвар ба чунин дастури ҷиддан таҳиягардида эҳтиёҷ дошт.
Таҳлили татбиқи аснод ва маромномаҳои иҷлосияи таърихии ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар зиндагии иҷтимоӣ ва сиёсии кишварамон ва натиҷаҳои таърихии он то имрӯз ба хулосаҳои зерин меоварад:
1. Яке аз вазифаҳои асосие, ки дар Иҷлосияи таърихии ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян гардида буд, ба Ватан баргардонидани гурезаҳои иҷборӣ ва таъмини сулҳу субот дар кишвар буд.
Дар натиҷа дар давраи солҳои 1993-2000 ба ҷойҳои доимии зисти худ дар саросари мамлакат ҳамагӣ 950 599 нафар бозгардонида шуданд, ки аз ҷумлаи онҳо аз кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил – 201 601 нафар, Афғонистон 51 345 нафар, аз ноҳияҳои гуногуни Ҷумҳурии Тоҷикистон - 697 653 нафар буданд.

2. Вазифаи муҳими дигар - таъмини сулҳу субот, ризоияти саросарии ҷомеа, ваҳдату ягонагӣ буд. Дар натиҷаи музокироти тӯлонии байни тоҷикон, ки аз 5-уми апрели соли 1994 то 27-уми июни соли 1997 дар кишварҳои Афғонистон, Покистон, Эрон, Қазоқистон, Қирғизистон, Русия, Туркманистон идома ёфт, муяссар шуд, ки дар 9 даври музокирот ва 6 мулоқоти сарон 40 санади барои миллат муҳим ба имзо расонида шавад, ки бузургтарини он «Созишномаи умумӣ дар бораи истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» буд.

3. Дар Иҷлосия фаъолияти қонунгузории давраи навини Тоҷикистони соҳибистиқлол баррасӣ ва тасдиқ гардид.
 Дар натиҷа Сарқонун (Конститутсия)-и нави мамлакат 6-уми ноябри соли 1994 қабул гардид. Қабули Конститутсия, интихоби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, вакилони халқ ба Маҷлиси Олӣ ва маҷлисҳои маҳаллӣ дар асоси конститутсияи нав ва тасдиқу таъйини ҳамаи сохторҳои давлатӣ моро ба сӯйи таҳкими ҳокимият ва сохтмони ҷомеаи демократӣ ва ҳуқуқбунёду дунявӣ дар мамлакат ҳидоят намуданд.

4. Иҷлосияи таърихӣ масъалаи аввалиндараҷаи бозсозии Ватан ва пешбурди рушди иқтисодиро ҳамчун вазифаи асосӣ нишон дод. Дар натиҷа баъд аз барқарории сулҳу субот бозсозии Ватан шурӯъ шуд. Дар ин давра иншооте, ба монанди сохтмони роҳи оҳани Қӯрғонтеппа - Кӯлоб, роҳи мошингарди Кӯлоб – Хоруғ - Кулма - Қароқурум, нақби Истиқлол, сохтмони неругоҳи барқии обии Сангтӯда, азнавсозии фурудгоҳҳои шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, таъмиру азнавсозии роҳу пулҳои харобшуда дар водиҳои Рашту Вахш ва садҳо иншооти дигар амалӣ гаштанд.

5. Иҷлосияи ХVI - уми масъалаи гузаштан ба иқтисоди бозорӣ ва рушду нумӯи иқтисоди Тоҷикистонро заруртарин масъала ҳисобида, иҷрои онро тақозои замон номид.

6. Иҷлосияи ХVI - ум заминаи таҳкими робитаҳои бисёрсамтаро бо тамоми кишварҳои ҷаҳон ва созмонҳои муътабари ҷаҳонӣ гузошт. Дар натиҷа, фаъолияти пешбаранда, пешбинишаванда, мутавозин ва ташаббускоронаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибат бо давлатҳои дигар имкон дод, ки обрӯ ва эътибори он дар ҷомеаи ҷаҳонӣ тайи бисту ҳафт соли охир бамаротиб биафзояд.

7. Иҷлосияи ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон сохти конститутсиониро барқарор намуда, харобшавии пурраи низоми иқтисодии мамлакатро пешгирӣ намуд ва ба татбиқи дигаргуниҳо дар иқтисоди кишвар ибтидо гузошт. Ҳукумати ҷумҳурӣ қадамҳои нахустини худро аз таъмини рушду пешрафти устувори иқтисоди миллӣ ва беҳтар кардани сатҳи зиндагии халқ дар заминаи татбиқ ва инкишофи механизмҳои иқтисоди бозорӣ оғоз намуд.

Баъд аз анҷоми иҷлосияи ХVI - уми Раиси нави Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон тамоми қувва ва иродаю имконияти хешро барои таъмини сулҳ, баргардондани гурезагони иҷборӣ ба Ватан ва шурӯи музокирот бо мухолифини собиқ равона намуд.

Бегонагоне, ки ин ҷангро ба сари миллат таҳмил карда буданд, маҳз таназзулу нобудии давлатдории тоҷиконро мехостанд. Аммо ҷонбозиҳои Сарвари бонангу номуси ватан, фарзанди фарзонаи миллати тоҷик, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон тири онҳоро ба хок зад.

Бояд халқи тоҷик ҳеҷ гоҳ фаромӯш накунад, ки он замон баъзе аз кишварҳои дуру наздик намехостанд дар Тоҷикистон сулҳу оромӣ бошад ва бо ҳар роҳ ба раванди сулҳу субот халал мерасонданд.

Тавре ки маълум аст, аз нахустин қадамҳои истиқлолият доираҳои муайяни бадхоҳ бо истифода аз таҷрибаи даврони гузашта ва усулҳои озмудаи худ бо роҳи барангехтани низоъҳои дохилӣ ва бозиҳои сиёсӣ давлати ҷавони Тоҷикистонро дучори ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ гардонданд. Дар натиҷаи ин ҷанги бемаънии бародаркуш беш аз сад ҳазор шаҳрвандони ҷумҳурӣ кушта ва нобуд шуданд, қариб як миллион нафар иҷборан хонаву дари худро тарк карда, ба кишварҳои ҳамсоя фирор намуданд. Мувофиқи ҳисобҳо ҷанги таҳмилӣ ба иқтисодиёти мамлакат дар маҷмӯъ беш аз 10 миллиард доллари амрикоӣ зиёни моддӣ расонид, ки он замон 105 маротиба аз буҷети Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1995 зиёд буд. Зиёда аз 30 ҳазор хонаи истиқоматӣ сӯзонда, садҳо биною иншоот, корхонаю фабрикаҳо, муассисаҳои тиббӣ, мактабҳо ва идораҳои давлатӣ харобу валангор гардиданд. Зарари маънавии ҷанг ҳадду ҳисоб надорад, зеро бар асари он даҳҳо ҳазор модарон аз фарзандонашон, даҳҳо ҳазор занон аз шавҳаронашон маҳрум гардида, зиёда аз 55 ҳазор кӯдак ятим монд. Доираҳои сиёсии хориҷӣ ва шарикони дохилии онҳо нақшаи қисмат намудани Тоҷикистонро тарҳрезӣ намуда, бо ҳамин роҳ аз байн бурдани давлати тоҷиконро ба нақша гирифта буданд.

Иҷлосияи таърихии ХVI - уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо Раҳмон Набиевро дар сари қудрат барқарор накард, балки умуман ниҳоди президентиро дар кишвар барҳам дод ва сохтори нави ҳокимият ташкил карда шуд. Иҷлосия Раиси комиҷроияи вилояти Кӯлоб марди ҷасуру чолок ва далери сарсупурдаи миллат Эмомалӣ Раҳмонро раиси Шӯрои Олӣ интихоб намуд, ҳокимияти сиёсӣ дар кишвар ба дасти ӯ гузашт.
Маҳз дар Иҷлосияи таърихии ХVI - уми Шӯрои Олии ҷумҳурӣ ҳукумати нав таъсис ёфт ва дар чунин лаҳзаи барои тамоми мардуми кишвар вазнини тақдирсоз, созиш оид ба оташбас миёни фармондеҳони саҳроии ҷонибҳои даргир ба даст оварда шуд, ки минбаъд бояд барои оғози оромии вазъияти Тоҷикистон замина фароҳам меовард. Санаи 10 - уми декабри соли 1992 дастаҳои мусаллаҳи тобеи Эмомалӣ Раҳмон вориди Душанбе шуданд.29 Дарвоқеъ, зоҳиран Душанбе бо ҳамкории фаъоли ихтиёриёни ӯзбек, баталиёни таъиноти махсуси Вазорати корҳои дохилӣ ва Вазорати амнияти Тоҷикистон иҳота карда шуда буд. Ҳамчунин ҳавопаймоҳои ҳарбии Ӯзбекистон истифода шуданд.30 Дар ин ҳодисот ҷангиёни кӯлобии Фронти халқӣ ҳам саҳм доштанд, ки минбаъд асоси қувваҳои нави мусаллаҳи Тоҷикистонро ташкил доданд.

Санадҳои зиё-ди меъёрию ҳуқу-қӣ, ки Конститут-сияро тағйир ва такмил дода, реҷа-ҳои махсуси ҳуқу-қиро муқаррар ме-карданд, ба андо-заи муайян фазои ҳуқуқии ҷумҳуриро «дарбеҳ», яъне пур мекарданд, вале аз сабаби шитобко-рии омодасозӣ дар фазои эҷоди қонунгузорӣ, набудани тартиботи аниқи ҳуқуқии мувофиқат ва қабулкунӣ ба низоми ягона шомил намешуданд ва аксаран ихтилофҳо ва иштибоҳҳои техникию ҳуқуқӣ фарқ доштанд.

Ҳамзамон, ин давра дар Тоҷикистон вазъият хеле муташанниҷ буда, мардум аз ҳукумати Раҳмон Набиев норозигӣ баён намуда, ба воситаи саркардагони Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон сар задании ҷанги таҳмилии шаҳрвандии ба миён омадаро маҳкум мекарданд. Ҳукуматҳои маҳаллӣ оташи ҷангро дар самти Қӯрғонтеппа (Бохтар) ва Кӯлоб хомӯш карда наметавонистанд.

Вазорати корҳои дохилӣ ва Кумитаи давлатии амнияти миллӣ дар рӯзҳои аввали муқовимати оғозшуда худро бетараф эълон намуда, ба иҷрои фаъолона ва масъулиятнокии вазифаҳои худ хеле оҳиста ва беғаразона рӯй меоварданд, қувваҳои мухолиф ба мисли пешина ба дастгирии лавозимоти ҳарбию иқтисодии як қатор мамлакатҳои исломӣ такя мекарданд.Ҷустуҷӯйи ҷавоб ба саволи ҳамешагии дар ин вазъияти ногувор «Чӣ бояд кард?» ба ҷустуҷӯйи роҳҳои нигоҳдории давлати тоҷикон ва аз даст додани генофонди миллат ва пешгирӣ намудани фалокати миллӣ яке аз масъалаҳои муҳими тақдирсоз дар назди миллати тоҷик буд. Ҳалли ихтилофи байни тоҷикон масъалаи асосии ҳукумати нав, дар ҳақиқат ба ибораи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, парламенти «аз хоб бедоршуда» ба ҳисоб мерафт.

То лаҳзаи барқарор намудани мансаби президентӣ дар Тоҷикистон ва ба ин мансаб интихоб шудани фарзанди фарзонаи миллати тоҷик Эмомалӣ Раҳмон самти умумии ҳалли имконпазири ихтилоф, асосан, ба ҳеҷ як фарди тоҷик фаҳмо набуд, ҳеҷ кас масъулияти роҳбаладии идораи давлатро ба уҳда намегирифт, аз мансабҳои калони давлатӣ канорагирӣ менамуданд. Фақат иродаи сиёсӣ ва устувор дар ҳалли масоили сиёсӣ намерасид ва тамоми мардуми азияткашидаи тоҷик нигарони қарорҳои роҳбарияти нави тозаинтихоби давлати соҳибистиқлол бо сарварии Эмомалӣ Раҳмон буданд.

Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Раиси тозаинтихоби Шӯрои Олӣ – фарзанди фарзонаи миллати тоҷик Эмомалӣ Раҳмон ҳанӯз дар оғози ба ҳайси раис интихоб шуданашон, соли 1992 омодагии худро ҷиҳати ҳамкорӣ бо ҳизбу ҳаракатҳои сиёсӣ арз намуда, масъулияти ҳодисаҳои дар Тоҷикистон рӯй дода ва тақдири ояндаи сокинони сершумори оддии онро, ки ба ин ё он андоза дар ҷанги шаҳрвандӣ зарар дида буданд, дарк намуда буд.

Маҷидзода Ҷурахон Зоир, раиси Кумитаи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба тартиботи ҳуқуқӣ, мудофиа ва амният, доктори илмҳои ҳуқуқ, профессор

Эзоҳи худро нависед



Рамзҳо дар расм

Рӯзнома

Назарсанҷӣ

У вас нет прав на участие в данном опросе.

Тақвим

Дш Сш Чш Пш Ҷ Ш Яш
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4

Август 2022 c.