Баъзан робитаи миёни ашхоси наздик то ҳадде печидаву мураккаб мешавад, ки доир ба он оромона суҳбат кардан ғайриимкон мегардад. Ба назар чунин мерасад, ки касе ба додат намерасад. Тамоми андешаҳои ноҷур, андуҳу маъсият, ранҷу озор ва дигар зуҳуроти манфӣ ҷамъ мешавад, ғарам мешавад... ва оқибат табдил меёбад ба муноқиша, низоъ, ғавғо, кашмакаш, иддао, эътироз....

НАСЛИ ГЕНДЕРӢ

Ҳамарӯза дар ҷаҳон миллионҳо нафар барои ҳуқуқу озодиҳои зан садо баланд мекунад. Бо ибрози андеша, бо мавқеъгирӣ, бо ҷалби таваҷҷуҳ, бо саъю кӯшиш ва заҳмату талоши беҳудуд. Ва хеле мутаассиркунанда аст, вақте ин мавқеъгирӣ ва ибрози андеша аз ҷониби насли ҷавон сурат мегирад. Насле, ки худ-ро меномад насли гендерӣ ё насли баробарҳуқуқ.

“Ман насли ҳуқуқҳои баробар ҳастам, - мегӯяд ҳамсуҳбати мо, хатмкардаи Донишгоҳи техникии Тоҷикистон Беҳрӯз Сироҷиддинзода. – Чанд соле қабл духтарони мо доир ба гаппартоиву рафтори ноҷои бархе аз ҷавонон нисбати онҳо дар кӯчаҳои пойтахт садо баланд карда буданд. Дар шабакаҳои иҷтимоӣ низ наворҳое доир ба беҳурматӣ ва рафтори бадахлоқонаи чанде аз писарон нисбати духтарон пайдо шуд, ки рафтори он ҷавонон аз ҷониби доираи васеи бинандагон мавриди сарзаниш ва танқиди ҷиддӣ қарор гирифт. Баъди вокуниши зиёди мардум ба чунин наворҳо ман ҳаминро дарк кардам, ки мо мардуми бетараф нестем, ҷомеаи мо нисбат ба масъалаи баробарии гендерӣ ва ба тақдири занону духтарони худ бетараф буда наметавонад. Мо омодаем ба феминизм.”

Ин ҳамсуҳбати мо хушҳол аз он аст, ки насли ҷавони мо барои васеъ кардани доираи донишҳои худ талош мекунад. Ба таъкиди ӯ агар ҳар кадоми мо дониши доштаи худро дар ин маврид бо нафарони дигар қисмат кунем, ҳатман ба натиҷаи мусбате хоҳем расид.

Шояд мавзӯи баробарии гендерӣ ва садо баланд кардани занону духтарон дар мавриди ҳимояи ҳуқуқҳои худ на ба ҳама ҷомеаҳо писанд аст. Масалан, агар зане дар кишварҳои мусулмонӣ аз ҳуқуқҳои поймолшудаи худ дифоъ кардан хоҳад, ҳатман кӯшишҳояш аз ҷониби ҷомеаи ба ном мусулмонӣ мавриди ҷилавгирии ҷиддӣ, таъқиб ва ҳатто куштор қарор мегирад. Вале, хушбахтона, ҷомеаи Тоҷикистон аз чунин андешаву афкор дар канор асту чунин аъмолро маҳкум мекунад.

ГЕНДЕР ВА МУШКИЛОТИ ГЕНДЕРӢ

Нобаробарии гендерӣ чист? Чӣ гуна онро аз байн бурдан ё коҳиш додан метавон? Бархеҳо бар он андешаанд, ки нобаробарии гендерӣ ин натиҷаи сатҳи пасти саводнокии мост. Манзур саводнокии ҷавонони деҳот, хоса духтарон аст ин ҷо. Воқеан, баъзе духтарони деҳоти мо то ҳол ба маълумоти пурраи мактабӣ дастрасӣ надоранд. То имрӯз вожаи “духтара чию хонданаш чӣ” серистеъмол аст он ҷо. Хондани духтарро ҳатмӣ намешуморанд он ҷо, “муҳим сари вақт ба шавҳар барояд, чун баъди ба шавҳар баромадан дониш ба онҳо лозим намешавад, шарт нест ҳар рӯз миёни писарон ба дарс рафтану омаданашон”. Ин аст андешаи эшон.

Чаро бархеҳо ба ин намеандешанд, ки танҳо бо тавлиду калон кардани фарзанд рисолати волидон ба охир намерасад. Барои фарзандон имкони рушд кардани иқтидорашонро фароҳам бояд сохт. Шояд ҳамасола чандин истеъдодҳои нодир миёни ин ҷавонони бетолеъ нахоставу ноогоҳ маҳв мешавад. Шояд не, аниқ аст ин.

Мушкили дигар ин пайравӣ аз меъёрҳои патриархалӣ, яъне муносибатҳои падаршоҳист, ки миёни ҷомеаи мо хеле густурда ва таъсиргузор аст. Новобаста аз он ки дар кишвар санадҳои зиёди марбут ба ин масъала ба тасвиб расидаву амал мекунанд, мутаассифона, ин мушкил то ҳол ҳалношуда боқӣ мондааст. Аз ин рӯ, барои коҳиш додани он мебояд ба масъалаи саводнокии насли ҷавон аҳамияти хоса зоҳир намуд.

РӮЗИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ДУХТАРОН

Шояд на ҳама медонад, ки дар ҷаҳон як рӯз ҳамчун иди байналмилалии духтарон таҷлил мешавад. Он бо мақсади мусоидат намудан ба рушди ҳуқуқ ва имконоти духтарон роҳандозӣ шудааст. Набояд фаромӯш кард, ки духтарон ҳамчун узви ҷомеаи мутамаддин хоҳиши зистану ба воя расидан дар муҳит ва олами бе маҳдудият ва поймолкунии ҳуқуқу озодиҳояшонро доранд.

Тақрибан ҳар духтари 4-ум дар ҷаҳон (аз 15 то 19-сола) бе маълумот, бе ҷои кор ва бе ихтисос аст. Таҳлилҳо нишон додаанд, ки соли 2021 қариб 435 миллион занону духтарони дунё камтар аз 2 доллари амрикоӣ даромад доштанд, ки аз ин шумора 47 миллион занону духтарон дар ҳоли фақру нодорӣ ба сар мебаранд.

ИН ТАНҲО МУШКИЛИ ТОҶИКИСТОН НЕСТ

Мушкили заноне, ки бо хушунату зӯроварӣ мувоҷеҳ мегарданд, танҳо мушкили Тоҷикистон набуда, тамоми ҷаҳон барои аз байн бурдани ин зуҳуроти номатлуб кӯшиш ба харҷ медиҳад. Масъалаи хушунату зӯроварӣ нисбат ба занҳо ҷомеаи ҷаҳониро нигарон намудаву солҳост, ки тамоми кишварҳои олам барои аз байн бурдану решакан кардани он талош менамоянд. Мутаассифона, ин масъала аз масоили ҳалталабу доғи рӯз то ҳол боқӣ мондааст, ки Тоҷикистон низ аз ин истисно нест. Маҳз бар асари хушунату зӯроварии хонаводагӣ ҳамасола шумораи зиёди занону духтарон ба худкушӣ даст мезананд, ки нигаронкунанда асту даҳшатнок. Бо ин далел СММ бо қарори махсус аз 25 ноябр то 16 декабрро рӯзҳои мубориза алайҳи зӯроварии гендерӣ эълон намудааст, то ҷиҳати аз байн бурдани ин зуҳуроти манфӣ андаке бошад ҳам, саҳм гузорад.

САНАДҲОИ МЕЪЁРӢ ВОБАСТА БА БАРОБАРИИ ГЕНДЕРӢ

Солҳои охир дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масоили вобас-та ба ҳифзи ҳуқуқи занону духтарон ва аз байн бурдани нобаробарии гендерӣ, муаммоҳои сиёсати гендерӣ, гендершиносӣ дар сатҳи расмӣ ба қатори масъалаҳои умдатарини сиёсати давлатӣ ворид шудааст. Вобаста ба ин масъала санадҳои муҳими меъёрӣ таҳия шудаанд, ки Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила” ва “Барномаи давлатии пешгирии зӯроварӣ дар оила дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2014-2023” аз зумраи онҳо мебошанд. Тибқи ин ва дигар санадҳои меъёрию ҳуқуқӣ Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ майли худро барои рушди баробар ва одилонаи ҷинсҳо тавассути мустаҳкам кардани заминаи қонунгузорӣ дар самти сиёсати гендерӣ тақвият дод.

Дар ин росто яке аз ҳадафҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ин пешрафти занон дар ҷомеа, таҳкими мақому манзалати онҳо, таъмини ҳуқуқҳои инсониву конститутсионии онҳо аст, ки ин равандро бе пешгирии омили номатлуби зӯроварӣ дар оила ва қадамҳои устувор гузоштан дар ин самт тасаввур кардан ғайриимкон мебошад.

Таъмину кафолати ҳуқуқу манфиатҳои занону духтарон ҳамчунин дар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарҳуқуқии мардону занон ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо”, “Дар бораи муқовимат бо савдои одамон ва расонидани кумак ба қурбониёни савдои одамон”, “Дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд”, “Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила” бозгӯ шудааст.

Барои дар амал татбиқ намудани асноди мазкур сохторҳои масъули ҷомеа — мақомоти давлатӣ, созмонҳои байналмилалӣ ва ғайриҳукуматӣ корҳои зиёдеро ба анҷом мерасонанд. Ба таъкиди коршиносон пажӯҳишҳои ҷинсиятие, ки дар дигар кишварҳо сурат гирифтаанд, нишон медиҳад, ки ҷомеа ба чунин донишҳо ниёз дорад. Дар бисёр мамлакатҳо курсҳои ҷинсиятӣ ба барномаҳои таълимии мактабҳои олӣ ва миёна дохил карда шудаанд. Дар Тоҷикистон ҳам ин раванд оғоз ёфта, чандин пажӯҳиши илмӣ, китобҳои дарсӣ, дастурҳои методӣ ва коршиносони ин соҳа ба миён омадаанд.