Дар асри илму техника бисёре аз касбу шуғлҳои нави марбут ба интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ пайдо шудаанд, ки маъмултарини онҳо блогнависӣ ё фаъолияти блогерӣ мебошад. Блогнависӣ шуғли маъмулест, ки ҳар хоҳишманд метавонад ба он машғул шавад. Аммо омода ва паҳн кардани наворҳои гуногун этика ва эстетикаи хосро талаб менамояд.

Дар кишвари мо низ имрӯзҳо шумораи блогерон кам нест. Вале аз мушоҳидаҳо маълум мегардад, ки агар ба ҳадди максималӣ қисме аз онҳо ба алоқамандони саҳифаҳои худ маводу наворҳои хубро пешниҳод созанд, қисми боқимонда наворҳоеро пешниҳод месозанд, ки аз доираи одобу ахлоқ фарсахҳо дур аст. Чунин наворҳо танҳо ба мафкураи ҷомеа, аз ҷумла, ҷавонону наврасон таъсири манфӣ мерасонанду халос. Тайи моҳҳои ахир аз ҷониби мақомоти дахлдор боздошт шудану ба ҷавобгарии маъмурӣ кашидани баъзеи чунин ба ном блогнависҳо далели ин гуфтаҳост.
Бо вуҷуди андешидани чораҳои зарурӣ нисбати чунин блогерон ҳоло низ дар фазои шабакаҳои иҷтимоӣ ин гуна ба ном блогнависон дида мешаванд, ки наворҳои пешниҳодкардаашон дар ягон қолаб намеғунҷад. Сар карда аз бо алфози қабеҳ сухан ронданшон, то паст задани шаъну шарафи дигарон. Ҳамаи ин танҳо барои он аст, ки наворҳояшон лайку тамошои зиёд гираду маблағ кор кунанд.
Чаро чунин балогерон дар фазои интернет фаъолият доранд? Наворҳои онҳо то кадом андоза метавонанд ба афкори ҷомеа, махсусан насли наврас таъсири хуб ва ё нохуб расонанд? Бо вуҷуди корҳои фаҳмондадиҳӣ ва ҷаримабандӣ шудан чаро то ҳол чунин блогерон фаъолияти худро идома медиҳанд? Ва барои пешгирӣ кардани он чӣ бояд кард? Инҳо суолҳоест, ки дар матлаби мазкур мавриди баррасӣ қарор медиҳем.
Холиқзода Холмаҳмад, номзади илмҳои психология мегӯяд, фаъолияти блогерҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ имрӯз на танҳо як воситаи болидаруҳӣ, балки ҷанбаи устувори такмилдиҳандаи афкори омма ба ҳисоб меравад ва таъсири онҳо ба ҷавонон аз чанд ҷиҳат равшан мешавад.
- Ҷустани идеали хеш ва ё монандсозӣ ба шахсияти дигарон. Дар асл ҷавонон ҳамеша дар ҷустуҷӯи намунаи ибрат ё идеали худ ҳастанд. Дар ин замина блогерҳо баъзан бо гуфторҳои муболиғавӣ ба боварии шунавандагон медароянд ва онҳо дар назари ҷавонон нисбат ба расонаҳои расмӣ боэътимодтар менамоянд. Ҷавонон мехоҳанд худро бо блогерон монанд кунанд ва аксари вақт тарзи либоспӯшӣ, гуфтор ва ҳатто тарзи фикрронии худро бо онҳо тақлид мекунанд.
Инъикоси идроки нодуруст дар ҷавонон. Дар психология чунин идроки нодурустро илюзия меноманд. Дар бештари ҳолатҳо блогерон ба воситаи намоиши тасвир ва имову ишорҳои сохта мехоҳанд шунавандагонро ба худ ҷалб намуда, онҳоро талқин кунанд. Талқинкунӣ ҳисси бовариро ба вуҷуд меорад. Вақте дар шахс нисбат ба дигар нафар боварӣ пайдо мешавад, таъсири танқид заиф мегардад ва ҳар як фикру мулоҳизаи блогер ҳамчун ҳақиқати ҳол дар майнаи сар инъикос мегардад, - гуфт Холиқзода Холмаҳмад.
Муҳаммадқодир Наҷмуддинзода, дотсенти кафедраи сотсиологияи факултети фалсафаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон дар ин росто гуфт: “Дар ҷаҳони муосир ҳаёт ва зиндагии инсонҳоро бе интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ тасаввур кардан ғайриимкон аст. Махсусан, имрӯзҳо шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҳаёти ҷавонони мо таъсири бениҳоят зиёд расонида истодааст. Фаъолияти блогерон низ рӯз то рӯз авҷ гирифта истодааст. Ҷавонон, махсусан, насли наврас кӯшиш намуда истодаанд, ки ба фаъолияти блогерӣ машғул шаванд. Ин амал ба ҳаёти ҷавонон ва насли наврас хатарҳои зиёдеро ба бор меоварад. Наворҳое, ки блогерон паҳн мекунанд, агар ҷанбаҳои тарбиявию ахлоқӣ дошта бошад, хуб аст, аммо мутаассифона имрӯзҳо он наворҳое аз ҷониби баъзе блогерон паҳн мешавад, ки тарғибгари арзишҳои бегона мебошад. Мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки насли калонсол низ худро блогер гуфта, ҳар гуна наворҳое паҳн мекунанд, ки на мазмун дорад ва на муҳтаво. Ҳатто бонувони тоҷик, ки бояд намуна бошанду либосҳои миллӣ ба бар намоянд, фарзандонро дар руҳияи миллӣ тарбия намоянд, мутаассифона ба амалҳо ва рафтори худ, ки арзишҳои миллиро поймол мекунанд, наворҳо паҳн менамоянд”.
Ба гуфти ин ҷомеашинос, имрӯзҳо зиёд ба назар мерасад, ки баъзе наврасону ҷавонон ба суханрониҳои блогерон тақлид мекунад. Ин метавонад боиси косташавии забон гардад. Чунки бештари суханҳои блогерон тариқи лаҳҷа сурат мегирад.
Аз нигоҳи равоншинос, Холиқзода Холмаҳмад тақлиди наврасону ҷавонон ба тарзи суханронии блогерҳо на танҳо тағйири лаҳҷа ё истифодаи калимаҳои нав, балки як раванди амиқи психологӣ мебошад, ки метавонад оқибатҳои зеринро дошта бошад:
1. Нест шудани аслияти хеш. Давраи ташаккули шахсият маҳз дар синни наврасӣ ба мушоҳида мерасад ва тақвияти "ман"-и шахс дар муҳимтарин марҳилаи рушд қарор дорад ва заминаи рушди сифатҳои шахсият дар давраи ҷавонӣ мебошад. Вақте ҷавон пайвас-та ба тарзи суханронӣ ва рафтори каси дигар тақлид мекунад, ӯ дигар фикру андешаи шахсии худро дошта наметавонад. Ин боиси таназзули шахсият гашта, ҷавон дигар фарқи байни фикру эҳсосоти аслии худ ва дигар нафарро намедонад, чунки ӯ дар симои шахсияти блогер худро дидан мехоҳад.
2. Таназзули тафаккур ва нутқ. Дар бештари ҳолатҳо наворҳои блогерон тарзе сабт гаштаанд, ки аз забони содакардашуда ва лаҳҷавӣ сохта шудаанд. Бинобар ин, тақлиди пайваста ба чунин услуби забонӣ боиси заифшавии захираи луғавӣ ва баёни содаи фикрронӣ мегардад. Ҷавонон қобилияти баёни андешаҳои дурусти забони адабиро аз даст медиҳанд. Баёни нутқи кӯтоҳу канда-канда боиси он мегардад, ки ҷавонон дигар наметавонанд ба мавзуъҳои ҷиддӣ ва инъикоскунандаи воқеият баргарданд.
3. Пайдоиши мушкилот дар муошират. Тарзи суханронии блогерҳо аксаран барои намоиш ва ҷалби таваҷҷуҳ сохта шудааст. Вақте ҷавон ин услубро дар ҳаёти воқеӣ дар оила, мактаб, бо калонсолон истифода мебарад, боиси нофаҳмӣ ва низоъҳо мегардад. Дигарон ин рафторро ҳамччун беҳурматӣ, ё худписандӣ қабул мекунанд. Шахс мавриди танбеҳи ҳамсолон гашта, боиси тарси аз даст додани муошират ва ҷудошавӣ аз ҷомеа мегардад. Барои пешгирӣ аз ин оқибатҳо, блогерҳо бояд аз забони адабӣ истифода бурда, наворҳоро бо мақсади ташвиқи ҷавонон ба такмили маҳорати суханварӣ, эҷодкорӣ, ташаббускорӣ ва ба ташаккули дигар сифатҳои шахсият ҳидоят намоянд.
Ба таъкиди коршиносон, аксаран наворҳои рангоранг ва диққатҷалбкунандаи блогерон қисмати дурахшон ва боҳашамати ҳаёти эҷоднамудаи нафареро намоиш медиҳанд. Ин дар зеҳни ҷавонон ду падидаи манфиро ба вуҷуд меорад- тарси аз даст додани чизе ё қафо мондан аз дигарон ва паст гардидани худбаҳодиҳӣ, яъне ҷавонон ҳаёти воқеии худро бо ҳаёти сохташуда муқоиса карда, дар худ ҳисси нокомиро эҳсос мекунанд.
- Дар баробари таъсири манфӣ метавонем роҷеъ ба ҷанбаҳои мусбати ин намуди фаъолият сухан гӯем. Блогерон метавонанд меъёрҳои иҷтимоиро тағийр диҳанд. Агар онҳо аз рафтори барқасдона, истифодаи алфози қабеҳ ё беҳурматӣ нисбат ба дигарон дурӣ ҷӯянд. Ҷавонон тарзи ҳаёти дуруст ва чунин муносибатро ҳамчун арзишҳои баланди ахлоқӣ ва мақбул ба ҷомеа қабул мекунанд ва ҳамчунин боиси такмили арзишҳои иҷтимоӣ мегардад. Наворҳо бояд кӯтоҳ набошанд, чунки мутамарказияти диққат ва фикр-онии амиқи ҷавонон заиф мегардад. Онҳо одат мекунанд, ки иттилоотро дар шакли тайёр ва сода қабул кунанд, ки ин қобилияти таҳлили интиқодиро паст мегардонад. Наворҳо бояд дар ҳудуди на камтар аз 10 ё 15 дақиқа ва мазмунан пурмуҳтаво бошанд, яъне таҷассумкунандаи ҳақиқати зиндагиро бе муболиға ба роҳ монанд. Барои пешгирӣ аз паёмадҳои манфӣ, рушди савдои расонаӣ дар байни ҷавонон бисёр муҳим аст, то онҳо тавонанд фарқи байни намоиши сохта ва воқеиятро дарк кунанд, - мегӯяд равоншинос Холиқзода Холмаҳмад.
Ҳамсуҳбатони мо мегӯянд, барои он ки фаъолияти блогерон манфиатнок бошад, на зараровар бояд корҳои фаҳмондадиҳӣ ва чораҳои мушаххас аз ҷониби ниҳодҳои дахлдор ва худи блогерон андешида шавад. Фаъ-олияти блогерон ва наворҳои онҳо бояд аз ҷониби ниҳодҳои дахлдор зери назорат қарор гирад. Дар сурати аз ҷониби онҳо паҳн шудани наворҳое, ки ғайриахлоқӣ ҳастанд, тибқи санадҳои меъёриву ҳуқуқӣ ба ҷавобгарӣ кашида шаванд ва дар шабакаҳои иҷтимоӣ нишон дода шаванд, то ин ки ба дигарон дарси ибрат шавад.
Муҳаммад Ҳисайнов, ки ба блогнависӣ дар самти тиб, ахлоқ ва варзиш машғул аст, дар ин мавзуъ чунин ибрози назар кард: “Имрӯз дар ҷомеа мисолҳои зиёде ҳастанд, ки падару модарон ба назди блогерон рафта мегӯянд: “Фарзанди ман ба шумо тақлид мекунад”. Ҳамаи гуфтор, рафтор ва амалҳое, ки блогерон имрӯз дар наворҳои худ инъикос мекунанд, ба ҳолати руҳӣ ва равонии мардум таъсири худро мерасонанд. Дар чунин ҳолат ҳар нафар бояд ба худ савол диҳад: “оё ӯ мехоҳад, ки хонавода ё фарзандаш ба чунин шахсиятҳо тақлид кунад?”. Мутаассифона, дар баъзе аз мо ҳаё ва виҷдон камранг шудааст. Шуҳрат болотар аз ҳамаи ин арзишҳо қарор гирифтааст”.
- Масъулияти иҷтимоии блогер пеш аз ҳама дар ростқавлӣ, паҳн накардани маълумоти бардурӯғ ва эҳтироми арзишҳои ҷомеа ифода меёбад. Ӯ бояд дарк кунад, ки сухан ва таъсири ӯ метавонад ба фикру рафтори одамон таъсир расонад. Блогер бояд то он ҳад худро масъул ҳис кунад, ки ҳар як маводи нашркардааш ба ҷомеа зарар нарасонад ва баръакс, ба огоҳӣ ва рушди мусбат мусоидат кунад. Имрӯз 70–80 дарсади мо-блогерон маҳз ҳамин андешаро дорем. Лекин оқибатҳои ин гуна фароғатҳо ба ҷудошавии оилаҳо оварда расонида истодааст. Имрӯз баъзе аз блогерони мо ҳатто як дарахтро сабз накардаанд, аммо дар наворҳои худ аз айшу ишрат мегӯянд ва ба хоҳарони мо тавсия медиҳанд, ки чӣ гуна бояд дуруст зиндагӣ кард”, - гуфт Муҳаммад Ҳисайнов.
Номбурда ба истифодабарандагони шабакаҳои иҷтимоӣ маслиҳат медиҳад, ки “ба наворҳои сохта блогерон бовар накунанд ва зиндагии ширини худро мустаҳкам нигоҳ доранд”.
- Наврасон бояд дарк намоянд ва мундариҷаро таҳлил кунанд: фарқ кардани ҳақиқат аз реклама ё дурӯғ, фаҳмидани ҳадафи блогер (шуҳрат, пул, таъсиррасонӣ), назорати мулоими волидон, яъне назорат бояд сахт не, балки фаҳмондадиҳанда бошад, суҳбат бо фарзанд дар бораи он чӣ мебинад, тавсия додани блогерҳои муфид ва маҳдуд кардани вақти истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ, - гуфт дар охир Муҳаммад Ҳисайнов блогнависи тоҷик.
Холиқзода Холмаҳмад, равоншинос дар хулосаи андешаҳои худ илова кард, фаъолияти блогерҳо танҳо вақте манфиатнок мешавад, ки он аз воситаи манфиатҷӯӣ ба самти хидмат ба ҷомеа табдил ёбад ва бо масъулияти баланди ахлоқӣ амалӣ гардад. Бо ин мақсад дар заминаи таҳлили донишҳои психологӣ дар ин ҷода уҳдадориҳои ҳар ду ҷониб муҳим ва саривақтӣ мебошад ва мебояд аз ҷониби блогерҳо одоби касбию масъулият ва аз ҷониби ҷавонон мубодилаи таҳлили афкор риоя гардад. Блогерҳо бояд дарк кунанд, ки онҳо расонаи инфиродӣ ҳастанд ва ҳар як сухани онҳо ба ҳазорон нафар таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, онҳоро зарур аст, ки ба чунин ҷанбаҳо аҳамияти ҷиддӣ диҳанд.

Оишаи ҶУРАХОН, “ҶТ”