Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамасола 6 ноябр ҳамчун Рӯзи Конститутсия таҷлил карда мешавад. Конститутсияи ҳар як кишвар ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандонашро кафолат медиҳад. Вале Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо чандин хусусусиятҳои худ аз конститутсияҳои дигар кишварҳои ҷаҳон фарқкунанда аст, ки онҳоро рамзан ба муносибати 35 - солагии Истиқлоли давлатии кишвар ҷамъоварӣ намудем.

1. Баръакси конститутсияҳои баъзе давлатҳои ҳамсоя ва Ховари Миёна (ба мисли Эрон ё Афғонистон), ки дини исломро асоси қонунгузорӣ медонанд, Конститутсияи Тоҷикистон дар моддаи 1 худро давлати дунявӣ эълон карда, фаъолияти мафкураи диниро дар сохтори давлатӣ қатъиян манъ мекунад.
2. Ин санад дорои боби махсус (боби 7) мебошад, ки сохтори мухторияти ҳудудиро дар дохили давлати воҳид (унитарӣ) танзим мекунад. Ин модел дар ҳуқуқи конститутсионии ҷаҳон, ки одатан мухториятҳо танҳо дар давлатҳои федеративӣ мавҷуданд, камназир аст.
3. Одатан парлумонҳои дупалатагӣ хоси давлатҳои федеративӣ (ба мисли ИМА ё Русия) мебошанд. Тоҷикистон яке аз заминаҳои фарқкунандаро сохт, ки дар давлати унитарӣ Парлумони дупалатагӣ (Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон)-ро ҷорӣ намуд.
4. Дар бисёр давлатҳо аъзои палатаи болоӣ ё мустақиман интихоб мешаванд ё таъин. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 3/4 ҳиссаи аъзои Маҷлиси миллӣ аз ҷониби вакилони маҳаллӣ (ба таври ғайримустақим) интихоб ва 1/4 ҳиссаи он аз ҷониби Президенти кишвар таъин мегардад.
5. Мувофиқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳар як собиқ Президенти Тоҷикистон ба таври умрбод аъзои Маҷлиси миллӣ (сенатор) мешавад, агар аз ин ҳуқуқ даст накашад. Ин меъёр дар аксари конститутсияҳои ҷаҳон дида намешавад.
6. Баръакси давлатҳое, ки забонҳои собиқ колониалиро ҳамчун забони дуюми давлатӣ нигоҳ доштаанд (ба мисли Қазоқистон ё Қирғизистон), Конститутсияи Тоҷикистон танҳо забони тоҷикиро забони давлатӣ эълон карда, забони русиро танҳо ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо эътироф мекунад.
7. Санади олии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон дақиқан 100 модда дорад. Ин сохтори мудаввар ва мукаммал аз конститутсияҳои ҳаҷман бузург (ба мисли Ҳиндустон бо зиёда аз 400 модда) ё хеле кӯтоҳ (ба мисли ИМА бо 7 модда) фарқ мекунад.
8. Моддаи 10 Конститутсия муқаррар мекунад, ки агар қонунҳои кишвар ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофшуда мухолифат кунанд, меъёрҳои санадҳои байналмилалӣ амалӣ мешаванд. Ин нишондиҳандаи олии уҳдадории глобалии давлат аст, ки ҳатто дар конститутсияҳои баъзе давлатҳои абарқудрат (ба мисли таҳрирҳои нави конститутсияи Русия) маҳдуд карда шудааст.
9. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз санадҳои камшумори олии сатҳи ҷаҳонӣ аст, ки дар он усули сиёсати хориҷи сулҳҷӯёна ва эҳтироми соҳибихтиёрии дигар давлатҳо мустақиман ҳамчун меъёри конститутсионӣ дарҷ ёфтааст.
10. Баръакси конститутсияҳои либералии Аврупо, ки ба ҳар як шахси таъқибшаванда ҳуқуқи паноҳандагӣ медиҳанд, Конститутсияи Тоҷикистон ҷудо кардани паноҳгоҳи сиёсиро ба шахсоне, ки барои ҷиноятҳои террористӣ ва экстремистӣ айбдор мешаванд, қатъиян манъ мекунад.
11. Шаҳрвандони хориҷӣ ва шахсони бидуни шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон аз ҳамаи ҳуқуқҳои иҷтимоӣ истифода мебаранд, вале онҳо ҳуқуқи ба ягон ҳизби сиёсӣ аъзо шудан ё ба мақомоти давлатӣ интихоб шуданро надоранд, ки ин амнияти миллиро устувор мекунад.
12. Мувофиқи моддаи 47, ҳатто дар ҳолати эълон шудани вазъияти фавқулода ё ҷанг, ҳуқуқ ба ҳаёт, дахлнопазирии манзил, озодии виҷдон ва эътиқоди шаҳрвандон наметавонанд маҳдуд карда шаванд. Дар бисёр конститутсияҳои ҷаҳон дар вақти ҷанг ҳамаи ҳуқуқҳо боздошта мешаванд.
13. Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи дигари Конститутсияи кишвар дар моддаи 34 дарҷ гардидааст, ки меъёри махсус дорад: фарзандони болиғ ва қобили меҳнат уҳдадоранд, ки баъди пиронсолӣ ва ё дар вақти беморӣ волидайни худро нигоҳубин ва таъмин намоянд. Чунин меъёри ахлоқии шарқӣ дар конститутсияҳои ғарбӣ умуман дида намешавад.
14. Заминаҳои конститутсионии ҳифзи фарҳанг имкон доданд, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон қонунҳои беназир дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросимҳо қабул шаванд, ки ин таҷриба дар қонунгузории дигар давлатҳо дида намешавад.
15. Моддаи 30 сензураи давлатиро қатъиян манъ мекунад. Ин ба ҷавонон ва рӯзноманигорон ҳуқуқи озодии сухан ва эҷодро бе монеаҳои пешакии маъмурӣ кафолат медиҳад.
16. Моддаи 38 кафолат медиҳад, ки шаҳрвандон дар доираи барномаҳои давлатӣ дар муассисаҳои тиббии давлатӣ аз хизматрасонии бепул истифода баранд, ки ин аз низоми комилан тиҷоратии давлатҳое мисли ИМА фарқ мекунад.
17. Таҳсилоти умумии асосӣ (9-сола) дар Тоҷикистон маҷбурист (моддаи 41) ва волидайн барои таъмини ин ҳуқуқ масъулияти қонунӣ доранд. Дар баъзе давлатҳо таҳсил танҳо як ҳуқуқи ихтиёрӣ аст.
18. Мувофиқи моддаи 13, замин дар Тоҷикистон моликияти истисноии давлат аст ва он фурӯхта намешавад. Замин танҳо барои истифода ба шаҳрвандон дода мешавад. Ин фарқияти ҷиддӣ аз давлатҳои капиталистӣ аст, ки дар онҳо замин моликияти хусусӣ шуда метавонад.
19. Об, фазои ҳавоӣ, ҳайвоноту наботот ва дигар сарватҳои табиӣ танҳо моликияти давлат мебошанд. Ҳеҷ як ширкати хусусӣ наметавонад соҳиби комили ин сарватҳо шавад.
20. Моддаи 44 ҳифзи табиат ва ёдгориҳои таърихиро на танҳо як тавсия, балки вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванд муайян кардааст.
21. Конститутсияи соли 1994 аввалин бор дар таърихи миллат моликияти хусусиро расман эътироф кард ва ба он, ки дар моддаи 12 зикр шудааст, дар баробари моликияти давлатӣ ҳуқуқи баробар медиҳад.
22. Дар асоси заминаҳои конститутсионӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз аввалинҳо шуда, синни ҷавониро расман то 35-солагӣ боло бурд, ки ин доираи имтиёзҳо ва дастгирии давлатиро барои хатмкунандагон ва оилаҳои ҷавон васеъ кард.
23. Шаҳрвандоне, ки танҳо ба синни 30-солагӣ расидаанд ва таҳсилоти олӣ доранд, метавонанд вакили Маҷлиси намояндагон шаванд. Ин усул нисбат ба давлатҳое, ки синни номзадиро аз 18 ё 21-солагӣ иҷозат медиҳанд, барои таъмини сифати касбии Парлумон нигаронида шудааст.
24. Барои аъзои палатаи болоӣ (сенаторҳо) синни лозимӣ 35-солагӣ муайян шудааст, ки ин нисбат ба бисёр давлатҳои ғарбӣ талаботи ҷиддӣ барои таҷрибаи кории сиёсӣ мебошад.
25. Номзад ба мақоми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд танҳо забони давлатиро ба таври комил донад. Ин меъёр устувории ҳувияти миллиро кафолат медиҳад.
26. Меъёри озодии иқтисодӣ (моддаи 12) имкон дод, ки Тоҷикистон барои дастгирии соҳибкорони ҷавон мораторийи дарозмуддатро нисбат ба санҷишҳои тиҷоратӣ ҷорӣ кунад, ки ин абзор дар конститутсияҳои либералии анъанавӣ дида намешавад.
27. Тарҳи иҷрои кафолатҳои ҷавонон тавассути Шурои миллии кор бо ҷавонон дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон сохта шудааст, ки ин сохтори мустақими идоракунии ҷавонон дар аксари давлатҳои ҷаҳон, ки танҳо вазорат доранд, мавҷуд нест.
28. Ҳеҷ як ҳизби сиёсии Тоҷикистон ҳуқуқ надорад аз давлатҳо, ташкилотҳо ё шаҳрвандони хориҷӣ маблағ ё дастгирии моддӣ гирад. Ин кафолати мустақилияти сиёсати дохилӣ аз дахолати беруна мебошад.
29. Ислоҳоти конститутсионӣ фаъолияти ҳизбҳои характери диниву миллатгаро доштаро қатъиян манъ кард. Ин фарқияти ҷиддӣ аз давлатҳои Аврупо аст, ки дар он ҷо ҳизбҳои христианӣ-демократӣ ё миллатгаро озодона фаъолият мекунанд.
30. Матну сохтори Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷрибаи беназири ба эътидол овардани ҷомеаро баъди муноқишаҳои дохилии солҳои 90-ум дар бар мегирад, ки дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун феномени созиши миллии конститутсионӣ омӯхта мешавад.
31. Мувофиқи моддаи 100, шакли идораи ҷумҳурӣ, тамомияти ҳудудӣ, моҳияти демукросӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва иҷтимоии давлат умуман тағйирнопазиранд ва ҳеҷ гоҳ наметавонанд мавриди референдумҳои оянда қарор гиранд.
32. Конститутсия оиларо ҳамчун асоси ҷомеа ва пойдевори давлат эътироф карда (моддаи 33), никоҳро танҳо дар асоси розигии ихтиёрии мард ва зан қонунӣ медонад, ки ин заминаи устувори ҳифзи арзишҳои оилавии суннатиро ташкил медиҳад.
33. Моддаи 18 мустақиман шиканҷа ва муомилаи бераҳмонаро нисбат ба шахси боздоштшуда манъ мекунад. Ин банд барои мутобиқсозии қонунгузории ҷиноӣ ба стандартҳои башардӯстонаи ҷаҳонӣ заминаи устувор гузошт.
34. Суди конститутсионии Тоҷикистон ҳуқуқ дорад на танҳо қонунҳои қабулшуда, балки лоиҳаҳои тағйироти конститутсиониро пеш аз раъйпурсӣ мавриди санҷиши ҳуқуқӣ қарор диҳад, ки ин амнияти матни Қонуни асосиро кафолат медиҳад.
35. Бахшида ба рӯзи қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамасола 6 ноябр таҷлил мегардад, ин рӯз дар кишвар расман рӯзи ҷашни миллӣ ва истироҳати умумӣ эълон шудааст, ки ин нишондиҳандаи эҳтироми олии миллат ба Қонуни асосии худ арзёбӣ мегардад.

Таҳияи Фарзонаи УМАРАЛӢ, “ҶТ”