ҶОМЕА
Сешанбе 26 Май 2026 03:30
Миллати тоҷик бо илму фалсафа, ҳикмату мантиқ, фарҳангу санъат ва дигар суннатҳои волои миллии худ аз қадим шуҳраи офоқ гардида буд. Миллати мо миёни дигар миллатҳои олам ҳамчун миллати фарҳангӣ ва соҳибтамаддун шинохта шудааст. Фарҳанги аҷдодии мо фарҳанги инсонмеҳварӣ ва таҷассумкунандаи волотарин ғояҳои инсонпарварӣ мебошад. Дар ҳама давру замон фарзонагони ин миллат дар пешрафти илму фалсафа, адабиёту таърих, меъморию ҳунармандӣ ва сиёсату давлатдорӣ хидматҳо кардаанд, ки нодида гирифтани ин ноҷавонмардист.
Имрӯз замоне расид, ки тамоми халқу миллат ва қавму қабоил бояд ҳувияти миллӣ ва фарҳанги аҷдодии хешро дошта бошанд. Дар тули таърихи беш аз 5000-солаи миллати мо кам нестанд фарзонагоне, ки барои нигоҳ доштани тамоми анъанаю урфу одати ниёгон ва суннатҳои миллӣ ҷонбозиҳо намудаанд ва ин ҷо шоир Низом Қосим дуруст мефармояд: “Мо намурдем, аз дигар пайдо шудем”.
Миллати тоҷик дар масири таърих чунин нобиғаҳоеро тарбия карда ба воя расонид, ки бо илму дониши худ аҳли Замину замонро ҳайратзада мекунанд. Дар ин даврони сарнавиштсоз рӯ овардан ба фарҳанги маънавии ниёгон аҳамияти беш аз пеши назариявию амалӣ пайдо менамояд. Махсусан ҳадафи таҳқиқ қарор додани афкори илмӣ, фалсафӣ, ахлоқӣ ва ҷамъиятию сиёсии мутафаккирони гузаштаи миллат дар ҳама марҳилаҳои таърихӣ муҳим аст. Дар ин матлаб мо оид ба якчанд донишманди гузаштаи миллати тоҷик маълумоти мухтасар пешниҳод мекунем.
Муҳаммади Хоразмӣ аз намоёнтарин донишмандони табиатшиноси форсу тоҷик ва бунёдгузори риёзиёти Хилофати Араб ва системаи ҳисоби даҳӣ мебошад. Маҳз тавассути осори Хоразмӣ системаи ҳисоби нуҳрақама дар алгебра роиҷ гардида, худи вожаи алгебра аз номи асари ӯ “Китоб-ул-ҷабр ва л-муқобала” гирифта шуда, мафҳуми алгоритм, ки аз истилоҳҳои асосии ҳисоббарорист, аз шакли лотинишудаи номи ин олими тоҷик гирифта шудааст. Хоразмӣ ҷадвали пурраи тригонометриро коркард кардааст, ки дар он функсияҳои синус, косинус, тангенс ва котангенс инъикос ёфтаанд. Дар асрҳои XII ва XIII дар асоси китобҳои Хоразмӣ корҳои лотинии “Carmen de Algorismo” (Александр аз Вилдё) ва “Algorismus vulgaris” (Иоанн Сакробоско) навишта шудаанд, ки моҳияти худро чандин садсолаҳо гум накардаанд. То асри XVI тарҷумаи китобҳои ӯ доир ба арифметика дар донишгоҳҳои бонуфузи аврупоӣ ҳамчун китобҳои асосӣ доир ба математика ба ҳисоб мерафтанд.
Аҳмади Фарғонӣ яке аз мунаҷҷимон, риёзидонон ва ҷуғрофидонони аввалини тоҷик буда, яке аз нахустусутурлобҳоро (дастгоҳ барои муайян кардани ҷойгиршавии ҷирмҳои кайҳонӣ ва масофаи байни онҳо) сохт. Ӯ курашакл будани Заминро собит намуда, ба 7 минтақаи иқлимӣ тақсим шудани сатҳи онро аз Шарқ ба Ғарб бо координатаҳои дақиқ нишон додааст. Ҳамчунин, бо номи “миқёси ҷадид” асбобе сохтааст, ки онро барои чен кардани оби дарёи Нил истифода мекарданд ва он имрӯз бо номи “нилометр” маълум аст. Фарғонӣ ахтарёберо сохтааст, ки ҷойгиршавии ҷирмҳои осмонӣ ва масофаи байни онҳоро муайян мекардааст. Дар бораи дастгоҳи мазкур рисолаи илмӣ навишта, соли 861 дар ҷазираи Рауди наздикии Қоҳира нилометрро барқарор кардааст. Ин асбоб барои ҳисоби гуногунобии дарёи Нил ва пешгӯии обхезӣ дар замони сохтмони дарғоти Асуан истифода шуда, то имрӯз шуҳрати худро гум накардааст ва яке аз ёдгориҳои пойтахти Миср ба ҳисоб меравад. Ӯ илман исбот намудааст, ки Замин курашакл аст, дарозтарин ва кӯтоҳтарин рӯзи сол (22 июн ва 23 декабр)-ро бо роҳи ҳалли математикӣ исбот намудааст, доғҳои рӯи офтобро исбот намуда, гирифти офтоби соли 832 - ро пешгӯӣ кардааст.
Закариёи Розӣ аз мутафаккирони камшуморест, ки дар донистани тамоми илмҳои замон, бештар аз ҳама доир ба улуми табиатшиносӣ ва махсусан, тиб ва кимиё дасти қавӣ дошт ва дар Аврупо бо номҳои “Abubater” ё “Razes” маълум аст. Розӣ аввалин донишмандест, ки оид ба илми кимиё нахустин озмоишгоҳро таъсис дод ва ҳамчунин, дар бораи тибби амалию назарӣ ва сохтани шифохонаҳо саҳми бузург дошт, бинобар ин бо тахаллуси “табиби мористонӣ” (талаффузи арабии “бемористон”) маъруф аст. Огоҳӣ, бедорӣ ва далерии Розӣ дар он зоҳир мегардад, ки шаклҳои ҳастии ҳаюло – макон, замон, вақт, фазо ва ҳаракатро абадӣ шуморида, ҳастии Худоро на офаринандаи кул, балки як ҷузъи ин қатор меҳисобид. Ӯ қариб 238 китоб ва рисола навиштааст. Мутаассифона, аксарияти онҳо нобуд гардида, имрӯз фақат 30 ҷилд аз осори ӯ боқӣ мондаасту халос, ки аксарияташон ба забони арабӣ нигошта шудаанд. Осори Закариёи Розӣ аз 164 то 234 номгӯй асарҳои хурду калонро ташкил медиҳад. Мероси ба тиб бахшидаи ӯ зиёда аз 60 китобу рисоларо дар бар мегирад. Ба муҳимтарин асарҳои энсиклопедии донишманд “Китоб-ул-ҳовӣ” ва “Китоб-ут-тиб-ул-Мансурӣ” дохил мешаванд. Китоби якум аз 30 ҷилд иборат буда, тамоми шохаҳои тибби назариявӣ ва амалиро дар бар мегирад. Дар китоби мазкур назария ва комёбиҳои пешқадами илми тибби қадимаи юнонӣ, ҳиндӣ, арабӣ, форсиву тоҷикӣ, дар навбати аввал таҷрибаи амалии худи ҳаким гирд оварда шудааст. Ин асар соли 1279 ба забони лотинӣ тарҷума ва соли 1486 нусхаи чопии он дастраси аврупоиён гардид. Такроран ин шоҳасар ба забони лотинӣ боз ду маротиба дастраси табибону донишмандони мамолики зиёди ҷаҳон мегардад. Асари дигари Закариёи Розӣ “Китоб-ул-чадори вал хасба” (китоби нағзак ва сурхак) бо забони лотинӣ, юнонӣ, англисӣ ва олмонӣ тарҷума шуда, 49 маротиба пайиҳам нашр гардидааст.
Абумаҳмуди Хуҷандӣ аз ихтироъкорон, мунаҷҷимон ва риёзидонони номвари тоҷик аст, ки ба навиштаи аллома Берунӣ дар сохтани устурлоб ва тайёр намудану ихтирои дигар асбобҳои нуҷумӣ фарди фавқулода ва ягонаи замон будааст. Маҳз бо асбоби сохтаи худ бори аввал қимати майли мадори (эклиптика) Офтобро 23°32’21" муайян кард, ки ин бузургӣ аз рӯйи формулаи астрономи амрикоӣ Саймон Нюком 23°34’13" аст. Дар баробари нуҷум, дар риёзӣ низ дасти қавӣ дошта, теоремаи машҳури математикаи муосирро, ки бо номи теоремаи Ферма маъмул аст, 600 сол қабл аз ӯ Хуҷандӣ ибтидо гузошта буд. Ҳамчунин, дар илми мусалласот (тригонометрия) теоремаи синусиро барои секунҷаи сферавӣ исбот кард, ки он барои ҳалли бархе масоили астрономияи сферавӣ ибтидо гузошт.
Абурайҳони Берунӣ аз зумраи намоёнтарин мутафаккиру донишмандони тоҷик буда, оид ба ҳама илмҳои замон, махсусан табиатшиносӣ, дониши мукаммал доштааст. Далели ин гуфта он аст, ки Берунӣ қариб дар ҳама соҳаҳои илм асар эҷод карда, ё назари илмиву фалсафии худро ба ин ё он масъала мушаххас баён намудааст ва ақоиди илмию фалсафиаш бештар ҷанбаи табиатшиносӣ, яъне назароти натурфалсафӣ доштааст. Ӯ бисёр масоили физикию табиатшиносиро, ки бо фалсафа қаробат доранд, аз ҷумла масъалаи ҳаракат, афтиши озоди ҷисмҳо дар фазо, аз гармӣ васеъ шудани ҷисмҳо, дарки манбаи нурҳои кайҳонӣ, таъсир ва мақоми нури Офтоб ва ҳоказоро мавриди таҳқиқ қарор додааст. Ба андешаи Берунӣ манбаи асосии муваффақияти илм танҳо дар асоси таҷрибаю мушоҳида ба даст меояд ва ҳамин аст, ки бо хизматҳои илмию эҷодӣ ва фарҳангии худ миллати тоҷикро машҳури ҷаҳон гардонид.
Пури Сино машҳуртарин олим, табиб, шоир ва донишманди тоҷик аст, ки таърихи башар ҳамтои беназирашро хеле кам дидааст. Ҳарчанд ҷаҳонбинии Пури Сино идеалистӣ бошад ҳам, назарияи маърифатии ӯ тамоюли материалистӣ дорад. Аз ин ҷост, ки ин нобиға дар рушди қисми зиёди илмҳои замонаш саҳми бузург гузошта, аз ҷумла барои пешрафти улуми дорушиносию дорусозӣ беш аз 811 навъ доруҳои наботӣ, ҳайвонӣ ва маъданиро тавсиф додааст, ки 70 навъи доруҳои ихтироъкардааш то ба имрӯз ҳам дар тибби ҷаҳонӣ мавриди истифодаанд. Саҳми Пури Сино махсусан, дар рушди илми тиб бағоят бузург буда, шуҳрати ӯ то ҷое расидааст, ки дар як китоби дарсӣ (соли 1471) мураттиб ба Гипократ ҳамагӣ 150 бор, ба Ҷолинус 500 ва ба Пури Сино 3000 дафъа муроҷиат кардааст. Ва ё олим Фарарри де Гардо (соли 1469) дар шарҳи “Китоби ҷадиди Мансурӣ”-и Закариёи Розӣ аз Буқрот 150 маротиба, аз Розӣ ва Ҷолинус 500 маротиба ва аз Сино беш аз 3000 маротиба ном бурдааст. Ҳамин тавр, Пури Сино дар умри кӯтоҳи худ беш аз 480 асар эҷод карда, дар аксар бахшҳои илм хизмати ҷаҳонӣ анҷом дод ва арҷгузории оламиён ба ин фарзанди фарзонаи миллат боиси ифтихору сарфарозии ҳар як тоҷик аст.
Умари Хайём дар таърихи илму адаби тоҷику форс ва ҷаҳон чун муаллифи рубоиҳои иҷтимоиву фалсафӣ машҳур аст. Мавзӯи шеърҳои ӯ ҷуз васфи тазоди неку бад, ки муаммои назми классикии ҷаҳонист, тасвири таносуби озодии ирода ва тақдири инсон мебошад, ки барои инсон дар ҳама давру замон аз озодии ирода муҳимтар чизе нест. Дар баробари ин, Хайём дар риёзиёт, нуҷум, ҳандаса ва ғайра забардаст буда, нақши ӯ дар ҳалли муъодилоти дараҷаи сеюм ва мутолеоташ дар бораи асли панҷуми Уқлидус, номашро ба унвони риёзидоне барҷаста дар таърихи илм сабт кардааст. Тақвиме, ки Хайём дар заминаи ҳисобҳои риёзӣ ва мушоҳидоти нуҷумӣ мураттаб сохтааст, бо саҳеҳию дақиқии худ аз дигар тақвимҳо ба куллӣ фарқ мекунад ва дар давоми 4500 сол фақат як шабонарӯз тасҳеҳ металабад. Ҳамчунин, аз Хайём рисолаҳои хурд, вале арзишманде дар бахшҳои механика, гидростатика, ҳавошиносӣ, назарияи мусиқӣ ва ғайра низ бар ҷой мондааст.
Насриддини Тӯсӣ аз симоҳои бузурги илми ҷаҳонӣ ва ифтихори халқи тоҷик буда, саромади мутафаккирони асри ХIII ба ҳисоб меравад. Ӯ бори аввал дар таърихи илми риёзӣ ададҳои мусбату манфиро дар асари худ “Шакл-ул-қита” пешниҳод кард, ки аврупоиён онро пас аз 400 сол кашф карданд. Тӯсӣ аввалин донишмандест, ки назарияи куравии ҳамвории чортарафа ва секунҷаи куравии қутбиро пешниҳод намудааст. Хизматҳои ӯ оид ба хатҳои мусовӣ тригонометрияро ба илми мустақил табдил дода, барои геометрияи ғайриэвклидӣ замина фароҳам оварданд. Дастовардҳои Тӯсӣ доир ба шаклу андозаи Замин, ҳисоб кардани нуқтаи эътидоли баҳорию тирамоҳӣ, чен намудани кунҷи моили эклиптика ва экватор барои илм таҳкурсӣ гардиданд. Яке аз дастовардҳои бузурги олим дар соҳаи нуҷум қабл аз Кеплер пешниҳод кардани амсилаи ҳаракати сайёраҳо мебошад. Дар биология бошад, Тӯсӣ яке аз аввалинҳоест, ки ғояи таҳаввулотро иброз дошт ва тибқи таълимоти ӯ дар ибтидо танҳо унсурҳои аввалия ва тадриҷан аз онҳо маъданҳо, растаниҳо, ҳайвонот ва одамон пайдо шуданд. Гузашта аз ин, Тӯсӣ бо гурӯҳи донишмандон дар шаҳри Мароға (соли 1259) расадхонаи калонтарини даврро бунёд кард, ки дар заминаи он академияи байналмилалии олимон ташкил шуд ва дар академия беш аз 100 олими миллатҳои гуногун бо роҳбарии бевоситаи ӯ тадқиқот мебурданд ва инчунин, дар ин ҷо зиёда аз 10 намуд асбобҳои дақиқсанҷ сохта шуд.
Абулвафо Бузҷонӣ яке аз беҳтарин математик ва астрономҳои асрҳои миёнаи Шарқ шинохта шудааст. Донишҳои астрономии ин олими шинохта дар пайравии олими машҳур Клавдий Птоломей навишта шудаанд. Дар яке аз рисолаҳои ин олими нотак-рор маълумотҳои пурра дар бораи нобаробарии ҳаракати Моҳ омадааст, ки баъдан аз тарафи Тихо Браге кашф шудаанд. Ҳангоми мушоҳидаҳои худ дар соли 998, анқариб ба маргаш, гирифти Моҳро ӯ аз Бағдод ва Берунии ҷавон аз Урганҷ дақиқан муайян кардааст. Ҳамчунин, Бузҷонӣ функсияҳои тригонометрии тангенс ва котангенсро ҷорӣ намуда, ҷадвали онҳоро сохтааст; қимати синуси як дараҷа (градус)-ро дақиқан исбот кардааст. Ӯ аввалин шахсе мебошад, ки формулаи синуси ду кунҷро ҷорӣ намуда, ҳамроҳи олимони дигар ба монанди Хуҷандӣ ва ибни Ироқӣ теоремаи синусҳоро барои секунҷаҳои сферикӣ исбот намудааст. Ӯ аввалин шуда исбот кард, ки дар сохтмон бо қутбнамо бо ҳалли собит ва ҳоким, шумо метавонед ҳамаи нуқтаҳоеро, ки бо қутбнамо ва ҳоким сохта мешаванд, созед.
Абдуллоҳи Марвазӣ яке аз чеҳраҳои шинохтатарин дар олами илми математика ва нуҷум буда, мероси гаронбаҳои вай, қисман ҳам бошад, то ба мо омада расидааст. Тибқи маълумотҳои таърихии илмҳои дақиқ истилоҳҳои тангенс ва котангенсро аввалин маротиба дар тригонометрия Марвазӣ ворид намуда, ҷадвали ин функсияҳоро тартиб додааст. Ӯ усули муқаррарии ҳалли муодилаҳои трансентентиро, ки дар назарияи параллакс истифода мешавад, пешниҳод кардааст.
Абӯнаср Мансур Ироқии Ҷадӣ ситорашинос ва математики барҷаста, шогирди Абулвафо Бузҷонӣ ва дӯсти Абурайҳони Берунӣ будааст. Дар “Китоб оид ба сохтани гептагон” ӯ масъалаи сохтани гептагони муқаррариро ба ҳалли муодилаи кубӣ коҳиш дода, пасон ин муодиларо бо ёрии қисматҳои конусӣ ҳал кард, ки барои он аз Умари Хайём ситоиши махсус гирифт. Ибни Ироқ дар таҳияи усулҳои тригонометрияи сферӣ саҳми назаррас гузоштааст. Вай шарҳи муфассали “сферикӣ”-и Менелайро тартиб додааст. Дар “Китоб дар бораи теоремаҳои ҳамвор ва сферикӣ барои секунҷаҳои росткунҷа ва кунҷҳояш моил” ӯ аккордҳои дугонаеро, ки Менелай истифода мебурд, бо синусҳо иваз кард. Дар “Китоби азимутҳо” ва як қатор асарҳои дигар далелҳои теоремаи сферавии синусҳоро овардааст, ки теоремаи Менелаусро дар чоркунҷаи мукаммал дар ҳисобҳои астрономӣ иваз кардааст. Дар “Рисола дар бораи дониш ва камонҳои осмонӣ” вай секунҷаи қутбиро ҳангоми ҳисоб кардани паҳлуҳои секунҷаи сферавии додашуда бо се кунҷи он ҷорӣ кардааст. Ин усулро баъдтар Насриддини Тусӣ дубора такмил додааст.
Абумашҳар Муҳаммади Балхӣ яке аз машҳуртарин ситорашинос ва математики барҷастаи форсу тоҷик, муаллифи “Зиҷи ҳазор”, “Зиҷи пайвастшавӣ ва расиш”, “Китоб дар бораи шаклҳои сфераҳои осмонӣ ва гуногунии зуҳуроти онҳо”, “Китоб дар бораи муайян кардани вақт аз рӯи дувоздаҳ равшанӣ” мебошад. Китоби ӯ бо номи “Муқаддима дар илм оид ба ситорагон Kitab almudkhal alkabir ila 'ilm ahkam annujjum”, ки соли 848 дар Бағдод навишта шудааст, дар Аврупо (солҳои 1133 ва 1140) бо номи “Introductorium in Astronmiam” ба забони лотинӣ гардонида шуда, аввалин китоби аврупоӣ дар бораи астрономия мебошад. Дар Ғарби масеҳӣ, ӯ ба шарофати Питер д'Абано, ки дар асри 13 дар китоби худ Conciliator Differentiarum Philosophorum et Praecipue Medicorum (фарқ. 156) машҳур шудааст, аз "Ал-Мудсакарет" (ё "Ёддоштҳо") и Абӯсаид Шодон, шогирди Абу, ёдовар мешавад, ки посухҳо ва изҳороти астрологии муаллимашро навиштааст. Таҳлили “Ёддоштҳо”, ки дар байни схоластикҳо бо номи “Апомасар дар ривояти Садан” маъруф аст, бинобар таҳриф шудани номи ҳарду олим, аз ҷониби Линн Торндайк гирд оварда шудааст.
Абуабдуллоҳ Ҷобир Хайёни Суфӣ кимиёгар, табиб, дорусоз, математик ва ситорашиноси машҳури форсу тоҷик, ки дар Аврупои асрҳои миёна бо номи лотинишудаи Гебер (Geber) машҳур гаштааст. Ҷобир ба принсипҳои Евклид ва “Алмагест” и Птолемей тафсирҳо додааст. Ӯ соҳиби “Китоб дар бораи сохти устурлоб", "Намудҳои зиҷҳо", "Китоб дар бораи мавқеи равшанӣ", "Китоби оинаҳо" мебошад. Ҳамчун табиби машҳур, ӯ китоби “Заҳрҳо ва позаҳрҳо” ва “Китоби Меҳр”-ро навиштааст. Дар байни асарҳои Ҷобир ибни Ҳайён ҷолибтарин "Китоби ҳафтод" аст, ки як навъ энсиклопедия мебошад, ки аз 70 боб дар масъалаҳои гуногуни динӣ, сиёсӣ ва табиатшиносӣ иборат аст. Дар бобҳои охирини Китоби Ҳафтод, ӯ дар бораи металлҳо ва минералҳо маълумот медиҳад. Аз моддаҳои гуногуни табиат, диққати Ҷобир ба ҳафт метал равона шудааст; ӯ ба канданиҳои фоиданок диққати калон медиҳад. Барои тавсифи хосиятҳои ҳамаи ин моддаҳо, алалхусус чунин хосиятҳои мушаххаси металлҳо, ба монанди обшавӣ, тобишпазирӣ ва тобиши металлӣ барояш чаҳор унсури аристотелӣ кофӣ нест. Аз ин рӯ, Ҷобир назарияи симобсулфури пайдоиши металҳоро пешниҳод мекунад: вай мафҳуми оғози металлургия (Меркурии фалсафӣ) ва оғози сӯзишворӣ (сулфати фалсафӣ)-ро ҳамчун ду ҷузъи металҳо ҷорӣ мекунад. Аз ҷониби ӯ сулфур ҳамчун принсипи сӯзишворӣ, Меркурий принсипи металлӣ ҳисобида мешавад. Тибқи таълимоти Ҷобир буғҳои хушк, конденсатсия дар замин, сулфур медиҳанд, дар ҳоле ки Меркурий, сипас сулфур ва Меркурий бо роҳҳои гуногун якҷоя шуда, ҳафт метали маълумро ташкил медиҳанд. Тилло ҳамчун метали комилтарин танҳо дар сурате ба вуҷуд меояд, ки сулфур ва Меркури комилан пок дар таносуби мусоидтарин гирифта шаванд. Дар замин, ба гуфтаи Ҷобир, пайдоиши тилло ва дигар металҳо тадриҷан ва оҳиста ба амал меояд. "Пухтани" тиллоро бо ёрии як "дору" ё "эликсир"-и муайян суръат бахшидан мумкин аст, ки ин ба тағйир ёфтани таносуби Меркурий ва Сулфур дар металҳо ва ба тилло ва нуқра табдил ёфтани охирин оварда мерасонад. Ҷобир ибни Ҳайён, инчунин, амалиётҳои гуногуни кимиёвиро (дистилятсия, сублиматсия, ҳалшавӣ, кристаллизатсия ва ғ.) асоснок кардааст. Инчунин, баъзе маводҳои кимиёвӣ (витриол, гилхок, ишқор, аммиак ва ғ.), усулҳои ба даст овардани кислотаи сирко, маҳлули сусти кислотаи нитрат, сурби сафедро тавсиф мекунад.
Абузакариё Яҳёи Мосуя табиб ва донишманди маъруфи форсу тоҷик ба ҳисоб меравад, ки ҳамчун тарҷумон ва мударриси илмҳои тиббӣ шинохта шудааст. Қайд мекунанд, ки “Ибни Мосуя дар канори Даҷла маконе барои ташреҳи бӯзинагон фароҳам сохта буд”. Ин далел аз он шаҳодат медиҳад, ки дар ҳамон давру замонҳо низ гузаштагони мо барои ҷарроҳӣ ва гузаронидани таҷриба аз ҳайвонҳои гуногун махсусан маймунҳо, ки ба инсонҳо наздикӣ доранд, истифода мебурданд.
Абулҳасани Табарӣ аз аввалин табибони бузурги олам (дар радифи Закариёи Розӣ, Алӣ Аббоси Маҷусӣ ва Абуалӣ Ибни Сино дониста шудааст. Аз рӯи баъзе маълумотҳои таърихӣ Табарӣ устоди Закариёи Розӣ будааст. Аз ин олими барҷаста танҳо як асари қомусӣ (энсиклопедӣ) то замони мо омада расидааст, ки ин “Фирдавсул-ҳикма” (соли 850) аст, ки на танҳо асари тиббӣ, балки фалсафӣ, кайҳоншиносӣ, ҳайвоншиносӣ, оламшиносӣ, равоншиносӣ, мантиқӣ ва математикист.
Абумансури Азҳарӣ, маъруф бо тахаллуси Муваффақи Ҳиравӣ, табиб ва дорушиноси маъруфи аҳди Сомониён ба ҳисоб меравад. Ӯ зиёда 595 намуди доруро бар ҷадвале кашида, дараҷаи таъсирнокии онҳоро муайян намудааст. Ӯ аввалин нафаре мебошад, ки китоби тиббии бо забони форсии дариро бо номи “Алабния ан ҳақоиқ-ул-адвия” навиштааст. Дар ин китоб олим аз натиҷаи сафарҳои чандинсолаи хеш ба кишварҳои гуногун маводҳоро гирдоварӣ намудааст. Аз китоб дар аксар кишварҳои олами асримиёнагӣ истифодаи амиқ кардаанд.
Абӯмансури Қамарӣ бо тахаллуси Мансури Бухороӣ машҳур гаштааст. Аз ҷумлаи бузургтарин уламои илми тиб дар Осиёи Миёна ба ҳисоб мерафт. Аз рӯи маълумотҳои таърихӣ ин нобиғаи халқи тоҷик ҳамзамони Закариёи Розӣ ва устоди Шайхурраис Ибни Сино ба ҳисоб меравад. Таъсири назариявӣ ва амалии илмии ӯ ба уламои тиб дар қуруни вусто бузург аст. Ба дасти ӯ китобҳои арзишманде ба монанди “Китоб илалул-алил”, “Маҷмӯаи кабир дар адавияи муфрада”, “Муолиҷоти Мансурӣ” (маъруф бо номи “Тибби Мансурӣ”), “Рисола дар илоҷи амрози садр”, “Мақола дар марази истисқо”, “Китоби ғино ва муно” ва ғайра таълиф шудаанд.
Абӯбакр Муҳаммади Караҷӣ яке аз риёзидонони маъруфи форсу тоҷик ба ҳисоб меравад. Вай дар риёзиёте, ки барои мутахассисин навишта буд, дар пайравии Диофант рафта, дар борабари ин ба ҳалли муодилаҳо муваффақиятҳои азим ба даст оварда, натиҷаҳои аҷиби ададҳои ғайриқиёсӣ (ирратсионалӣ)-ро ба миён гузоштааст. Вай ба илми ҳисоби ҳиндуҳо начандон эътимод дошт. Найри Нурӣ қайд мекунад, ки Фибоначчи кашфиётҳо ва масоили матруҳиву ҳалшуда тавассути Караҷиро ба худ нисбат додааст. Ба ҳар сурат имрӯз низ ӯ дар қатори беҳтарин риёзидонҳои олам машҳур аст.
Абӯҳасан Аҳмади Насавӣ яке аз риёзидонҳои маъруфи форсу тоҷик ба ҳисоб меравад. Ӯ усули содатарини аз решаи квадратӣ ва кубӣ баровардани ададҳоро пешниҳод кардааст, ки математикони машҳури аврупоӣ П.Руфини (1804) ва У.Горнер (1819) онро такмил додаанд. Китоби машҳури ӯ “Алмиқнаъ филҳисобил ҳиндӣ” ба забони форсӣ таълиф шуда, баъдан ба забони арабӣ баргардонида шудааст. Дар ин китоб доир ба амалҳо бо ададҳои бутун, касрӣ, касрҳои омехта ва шастӣ сухан меравад. Ба асарҳои чандин олимони машҳури юнонӣ шарҳҳо навиштааст. Яке аз олимони дарбори Дайламиён буд.
Асируддини Самарқандӣ яке аз риёзидонҳои машҳури замони худ будааст. Ӯ аввалин шахсест, ки илми риёзиро ба чор шоха ҷудо намуда, чунин номгузорӣ кардааст: ҳандаса (геометрия), ҳисоб, мусиқӣ ва ҳайат. Аз рӯи маълумотҳои таърихӣ ӯ ҳамроҳи Насируддини Тӯсӣ дар расадхонаи Мароға фаъолияти илмӣ доштааст. Мутаассифона, то замони мо қисман ду китоби ин олими бузург омада расидааст: “Ислоҳи ҳандасаи Уқлидус” ва “Ҳидоят-ул-ҳикма”.
Салоҳиддин Мӯсои Маҳмуд, машҳур бо тахаллуси Қозизодаи Румӣ, ихтирооту навигариҳои зиёде дар расад ва илми риёзӣ кардааст, аз ҷумла, чунон ки қаблан гуфта шуд, яке аз услубҳои махсуси муайян кардани синуси 10-ро ихтироъ кардааст. Аз ӯ осори зиёде доир ба илми риёзиёт боқӣ мондааст: “Дар баёни истихроҷи ҷайби як дараҷа”, “Рисолаи ҳайат валҳандаса”, “Шарҳи тазкира”, “Рисола дар рубъи ҷайб”, “Шарҳи “Ашколуттаъсис”” (шарҳи мукаммал ба китоби Муҳаммад ибни Шамсуддин Ашрафи Самарқандӣ аст, ки дар он 53 шакли ҳандасаи Уқлидус оварда шудааст), “Шарҳи “Мухаллас филҳайат” Ҷағминӣ”, “Шарҳи “Таҳрир-ул-Миҷастӣ”” (шарҳи мукаммали рисолаи Насируддини Тӯсӣ), “Ал-Миҷастии Балтимус”, “Рисолаи ҳисоб”, “Рисола фӣ самтилқибла”, “Шарҳи “Ҳикмат ул-айн””, “Дастурамал ва тасҳеҳи ҷадвал” ва ғайра.
Ғиёсиддин Ҷамшеди Кошонӣ мунаҷҷим ва риёзидони машҳури аҳди Темуриён, яке аз ситораҳои тобноки илмҳои дақиқ дар таърихи илми тоҷик ба ҳисоб меравад. Дар тараққиёти илми нуҷум ва махсусан ҳисоб, дар ҷаҳон саҳми босазо гузоштааст. Ӯро дар Самарқанд “Батлимус” мегуфтанд. “Мифтоҳ-ул-ҳисоб”-и ӯ қомуси риёзии асри XV ба ҳисоб меравад, ки борҳо ба забонҳои лотинӣ тарҷума шудааст (аз ҷумла бо забони русӣ). Осори риёзии ин мутафаккири барҷастаи халқи тоҷик чунин аст: “Рисола фӣ истихроҷи ҷайби дараҷаи воҳидати аъло қавоиди ҳандасия”, “Нузҳат ул-ҳадоиқ”, “Рисола фӣ маърифати самъилқибла мин доиратин ҳандасия”, “Мифтоҳ ул-асбоб фӣ илмиззиҷ”, “Рисола дар ҳайат”, “Мухтасар дар илми ҳайат”, “Аррисолат-ул-камолия”, “Натоиҷ-ул-ҳақоиқ”, “Мифтоҳ-ул-ҳисоб” (дар панҷ ҷилд) ва ғайра.
Аҳмад Махдуми Дониш аз аввалин маорифпарварони Осиёи Марказӣ ва машҳуртарин шахсияти Осиёи Марказӣ буда, аз худ мероси адабӣ ва илмии гаронбаҳое ба мерос гузоштааст, аз ҷумла асарҳои “Манозирул-қавокиб”, “Рисола фи аъмолилқурра”, “Таодул-и хамсаи муттахайира” ва ғайраҳо. Ӯ дар мадраса мустақилона фанҳои табииёт, риёзиёт, нуҷум, таърих, фалсафаи табиӣ ва адабиёти гузаштаи хешро омӯхтааст. Дар дарбори амир ҳамчун хаттот ва наққош кор карда, ҳамчун донишманд шуҳрат пайдо кардааст. Солҳои 1870-1873 рисолаи бо номи “Рисола дар назми тамаддун ва таовун”-ро ҳамчун барномаи ислоҳоти ҷиддии тарзи давлатдорӣ дар аморат навишт. Аҳмади Дониш ҷорӣ намудани вазоратҳо ва маҷлиси машваратӣ, маҳдудияти ҳуқуқи амир дар асоси Сарқонун ва муносибати давлатдоронро бо халқ батафсил баён намудааст. Вай дар бораи подшоҳи одил ва адолатхоҳ андешаронӣ намуда, шартҳои онро пешниҳод кардааст.
Халифа Ҳасани Рашт яке аз машҳуртарин олимон ва аввалин обёрикунандаҳои тоҷик мебошад, ки дар баробари фаъолияти илмӣ, умри хизрона (163 сол умр дидааст), соли 1739 бо ҳамроҳии дӯсти тотораш Муҳаммад Солеҳ ба воситаи Қафқоз ба шаҳри Астрахан омада, дар ободонӣ ва обёрии соҳилҳои дар-ёи Волга саҳми арзанда гузоштааст. Соли 1743 андешаҳои мелиоратсионии худро дар шаҳрҳои Қазон ва Самара амалӣ менамояд. Соли 1749 ба Лоҳур (Покистон) рафта, дар он ҷо муддати 3,5 сол корҳои илмӣ-тиббӣ ва тӯли 11 сол дар манотиқи гуногуни Покистон ва Ҳиндустон корҳои обёрикуниро ривоҷ медиҳад. Соли 1758 ба ватан баргашта, корҳои мелиоратсиониро давом дода (зери роҳбарии ӯ аз деҳаи Фатҳобод то деҳаи Мазори Шинг ба масофаи 6,5 км наҳр канда мешавад, ки ҳаҷми обкашии он 2,5 м3/сония мебошад), нақши хешро дар пешрафти таърихи мелиоратсияи тоҷик гузоштааст. Дар ин муддат зери роҳбарии ӯ якчанд лоиҳаҳои обёрии сунъӣ амалӣ мегарданд. Аз ҷумла, наҳрҳои Дараи Нушор бо дарозии 10,4 км ва ҳаҷми обкашии 2,0 м3/сония буда, беш аз 3,5 ҳазор гектар заминро обёрӣ менамояд ва деҳаи Зебон (дарёи Моғиён), ки дарозии он 45 км ва ҳаҷми обкашияш 10м3/сония мебошад. Соли 1797 канали Дашти Чӯпонро канда, муддати шаш сол дар шаҳри Самарқанд ва се сол дар шаҳри Қуқанд зиндагӣ намуда, чандин корезҳоро ба истифода додааст. Соли 1802 дар синни 100-солагиаш ба шаҳри Панҷакент омада, то охири умр дар ин ҷо фаъолият намудааст.
Ҳоҷӣ Юсуфи Хуҷандӣ илмҳои кайҳоншиносӣ, география, заминшиносӣ ва мелиоратсияро хуб аз худ кардааст. Ӯ барои обёрӣ кардани заминҳои бекорхобидаи Хуҷанд, атрофи он ва рӯёнидани ҳосили баланди он, инчунин барои тайёр кардани пилла ҳамчун ашёи хом барои Руссия ва сохтани глобуси дақиқтарини онвақта соҳиби се ҷоизаи гуногуни илмии Руссияи подшоҳӣ гаштааст. Ҳоҷӣ Юсуф соли 1896 дар экспедитсияи олимони Петербург ва Маскав ба шимоли Тоҷикистони имрӯза роҳбарӣ кардааст ва инчунин соли 1920 барои ба роҳ мондани системаи обёрии заминҳои хушки уезди Хуҷанд, корези “Хоҷақурғон” саҳми худро гузоштааст. Вай бо олимон, адибон ва сайёҳони Хуҷанд ҳамкорӣ карда. китобу харитаи олимони гуногунро бо шавқи зиёд мутолиа намуда, таҳлил карда, нақшаҳо мекашид. Ҳоҷӣ Юсуф дар соҳаи нуҷум, география, геология, кӯҳшиносӣ, гидрология ва кишоварзӣ дониши мукаммале дошт, ки ин овозаро шунида подшоҳи Руссия ӯро ба наздаш даъват намуда, фаъолияти илмиашро бо медал ва ҳуҷҷати муаллифӣ қадр кардааст.
Хулоса, фарзандони фарзонаи миллати тоҷик тавонистанд, ки дар асрҳои миёна фанҳои табиатшиносиро аз умқи асотиру ифтироот берун кашида, дар аввали шоҳроҳи илм бигзоранд ва инкишоф диҳанд ва бештар аз бист номгӯи унсурҳои кимиёвиро маълум кунанд. Ва низ тавонистанд, ки дар тамоми даврони асрҳои миёна сарварии ин илмҳоро асосан дар ихтиёри худ дошта бошанд.
Номвар ҚУРБОН,
номзади илмҳои техникӣ
Имрӯз замоне расид, ки тамоми халқу миллат ва қавму қабоил бояд ҳувияти миллӣ ва фарҳанги аҷдодии хешро дошта бошанд. Дар тули таърихи беш аз 5000-солаи миллати мо кам нестанд фарзонагоне, ки барои нигоҳ доштани тамоми анъанаю урфу одати ниёгон ва суннатҳои миллӣ ҷонбозиҳо намудаанд ва ин ҷо шоир Низом Қосим дуруст мефармояд: “Мо намурдем, аз дигар пайдо шудем”.
Миллати тоҷик дар масири таърих чунин нобиғаҳоеро тарбия карда ба воя расонид, ки бо илму дониши худ аҳли Замину замонро ҳайратзада мекунанд. Дар ин даврони сарнавиштсоз рӯ овардан ба фарҳанги маънавии ниёгон аҳамияти беш аз пеши назариявию амалӣ пайдо менамояд. Махсусан ҳадафи таҳқиқ қарор додани афкори илмӣ, фалсафӣ, ахлоқӣ ва ҷамъиятию сиёсии мутафаккирони гузаштаи миллат дар ҳама марҳилаҳои таърихӣ муҳим аст. Дар ин матлаб мо оид ба якчанд донишманди гузаштаи миллати тоҷик маълумоти мухтасар пешниҳод мекунем.
Муҳаммади Хоразмӣ аз намоёнтарин донишмандони табиатшиноси форсу тоҷик ва бунёдгузори риёзиёти Хилофати Араб ва системаи ҳисоби даҳӣ мебошад. Маҳз тавассути осори Хоразмӣ системаи ҳисоби нуҳрақама дар алгебра роиҷ гардида, худи вожаи алгебра аз номи асари ӯ “Китоб-ул-ҷабр ва л-муқобала” гирифта шуда, мафҳуми алгоритм, ки аз истилоҳҳои асосии ҳисоббарорист, аз шакли лотинишудаи номи ин олими тоҷик гирифта шудааст. Хоразмӣ ҷадвали пурраи тригонометриро коркард кардааст, ки дар он функсияҳои синус, косинус, тангенс ва котангенс инъикос ёфтаанд. Дар асрҳои XII ва XIII дар асоси китобҳои Хоразмӣ корҳои лотинии “Carmen de Algorismo” (Александр аз Вилдё) ва “Algorismus vulgaris” (Иоанн Сакробоско) навишта шудаанд, ки моҳияти худро чандин садсолаҳо гум накардаанд. То асри XVI тарҷумаи китобҳои ӯ доир ба арифметика дар донишгоҳҳои бонуфузи аврупоӣ ҳамчун китобҳои асосӣ доир ба математика ба ҳисоб мерафтанд.
Аҳмади Фарғонӣ яке аз мунаҷҷимон, риёзидонон ва ҷуғрофидонони аввалини тоҷик буда, яке аз нахустусутурлобҳоро (дастгоҳ барои муайян кардани ҷойгиршавии ҷирмҳои кайҳонӣ ва масофаи байни онҳо) сохт. Ӯ курашакл будани Заминро собит намуда, ба 7 минтақаи иқлимӣ тақсим шудани сатҳи онро аз Шарқ ба Ғарб бо координатаҳои дақиқ нишон додааст. Ҳамчунин, бо номи “миқёси ҷадид” асбобе сохтааст, ки онро барои чен кардани оби дарёи Нил истифода мекарданд ва он имрӯз бо номи “нилометр” маълум аст. Фарғонӣ ахтарёберо сохтааст, ки ҷойгиршавии ҷирмҳои осмонӣ ва масофаи байни онҳоро муайян мекардааст. Дар бораи дастгоҳи мазкур рисолаи илмӣ навишта, соли 861 дар ҷазираи Рауди наздикии Қоҳира нилометрро барқарор кардааст. Ин асбоб барои ҳисоби гуногунобии дарёи Нил ва пешгӯии обхезӣ дар замони сохтмони дарғоти Асуан истифода шуда, то имрӯз шуҳрати худро гум накардааст ва яке аз ёдгориҳои пойтахти Миср ба ҳисоб меравад. Ӯ илман исбот намудааст, ки Замин курашакл аст, дарозтарин ва кӯтоҳтарин рӯзи сол (22 июн ва 23 декабр)-ро бо роҳи ҳалли математикӣ исбот намудааст, доғҳои рӯи офтобро исбот намуда, гирифти офтоби соли 832 - ро пешгӯӣ кардааст.
Закариёи Розӣ аз мутафаккирони камшуморест, ки дар донистани тамоми илмҳои замон, бештар аз ҳама доир ба улуми табиатшиносӣ ва махсусан, тиб ва кимиё дасти қавӣ дошт ва дар Аврупо бо номҳои “Abubater” ё “Razes” маълум аст. Розӣ аввалин донишмандест, ки оид ба илми кимиё нахустин озмоишгоҳро таъсис дод ва ҳамчунин, дар бораи тибби амалию назарӣ ва сохтани шифохонаҳо саҳми бузург дошт, бинобар ин бо тахаллуси “табиби мористонӣ” (талаффузи арабии “бемористон”) маъруф аст. Огоҳӣ, бедорӣ ва далерии Розӣ дар он зоҳир мегардад, ки шаклҳои ҳастии ҳаюло – макон, замон, вақт, фазо ва ҳаракатро абадӣ шуморида, ҳастии Худоро на офаринандаи кул, балки як ҷузъи ин қатор меҳисобид. Ӯ қариб 238 китоб ва рисола навиштааст. Мутаассифона, аксарияти онҳо нобуд гардида, имрӯз фақат 30 ҷилд аз осори ӯ боқӣ мондаасту халос, ки аксарияташон ба забони арабӣ нигошта шудаанд. Осори Закариёи Розӣ аз 164 то 234 номгӯй асарҳои хурду калонро ташкил медиҳад. Мероси ба тиб бахшидаи ӯ зиёда аз 60 китобу рисоларо дар бар мегирад. Ба муҳимтарин асарҳои энсиклопедии донишманд “Китоб-ул-ҳовӣ” ва “Китоб-ут-тиб-ул-Мансурӣ” дохил мешаванд. Китоби якум аз 30 ҷилд иборат буда, тамоми шохаҳои тибби назариявӣ ва амалиро дар бар мегирад. Дар китоби мазкур назария ва комёбиҳои пешқадами илми тибби қадимаи юнонӣ, ҳиндӣ, арабӣ, форсиву тоҷикӣ, дар навбати аввал таҷрибаи амалии худи ҳаким гирд оварда шудааст. Ин асар соли 1279 ба забони лотинӣ тарҷума ва соли 1486 нусхаи чопии он дастраси аврупоиён гардид. Такроран ин шоҳасар ба забони лотинӣ боз ду маротиба дастраси табибону донишмандони мамолики зиёди ҷаҳон мегардад. Асари дигари Закариёи Розӣ “Китоб-ул-чадори вал хасба” (китоби нағзак ва сурхак) бо забони лотинӣ, юнонӣ, англисӣ ва олмонӣ тарҷума шуда, 49 маротиба пайиҳам нашр гардидааст.
Абумаҳмуди Хуҷандӣ аз ихтироъкорон, мунаҷҷимон ва риёзидонони номвари тоҷик аст, ки ба навиштаи аллома Берунӣ дар сохтани устурлоб ва тайёр намудану ихтирои дигар асбобҳои нуҷумӣ фарди фавқулода ва ягонаи замон будааст. Маҳз бо асбоби сохтаи худ бори аввал қимати майли мадори (эклиптика) Офтобро 23°32’21" муайян кард, ки ин бузургӣ аз рӯйи формулаи астрономи амрикоӣ Саймон Нюком 23°34’13" аст. Дар баробари нуҷум, дар риёзӣ низ дасти қавӣ дошта, теоремаи машҳури математикаи муосирро, ки бо номи теоремаи Ферма маъмул аст, 600 сол қабл аз ӯ Хуҷандӣ ибтидо гузошта буд. Ҳамчунин, дар илми мусалласот (тригонометрия) теоремаи синусиро барои секунҷаи сферавӣ исбот кард, ки он барои ҳалли бархе масоили астрономияи сферавӣ ибтидо гузошт.
Абурайҳони Берунӣ аз зумраи намоёнтарин мутафаккиру донишмандони тоҷик буда, оид ба ҳама илмҳои замон, махсусан табиатшиносӣ, дониши мукаммал доштааст. Далели ин гуфта он аст, ки Берунӣ қариб дар ҳама соҳаҳои илм асар эҷод карда, ё назари илмиву фалсафии худро ба ин ё он масъала мушаххас баён намудааст ва ақоиди илмию фалсафиаш бештар ҷанбаи табиатшиносӣ, яъне назароти натурфалсафӣ доштааст. Ӯ бисёр масоили физикию табиатшиносиро, ки бо фалсафа қаробат доранд, аз ҷумла масъалаи ҳаракат, афтиши озоди ҷисмҳо дар фазо, аз гармӣ васеъ шудани ҷисмҳо, дарки манбаи нурҳои кайҳонӣ, таъсир ва мақоми нури Офтоб ва ҳоказоро мавриди таҳқиқ қарор додааст. Ба андешаи Берунӣ манбаи асосии муваффақияти илм танҳо дар асоси таҷрибаю мушоҳида ба даст меояд ва ҳамин аст, ки бо хизматҳои илмию эҷодӣ ва фарҳангии худ миллати тоҷикро машҳури ҷаҳон гардонид.
Пури Сино машҳуртарин олим, табиб, шоир ва донишманди тоҷик аст, ки таърихи башар ҳамтои беназирашро хеле кам дидааст. Ҳарчанд ҷаҳонбинии Пури Сино идеалистӣ бошад ҳам, назарияи маърифатии ӯ тамоюли материалистӣ дорад. Аз ин ҷост, ки ин нобиға дар рушди қисми зиёди илмҳои замонаш саҳми бузург гузошта, аз ҷумла барои пешрафти улуми дорушиносию дорусозӣ беш аз 811 навъ доруҳои наботӣ, ҳайвонӣ ва маъданиро тавсиф додааст, ки 70 навъи доруҳои ихтироъкардааш то ба имрӯз ҳам дар тибби ҷаҳонӣ мавриди истифодаанд. Саҳми Пури Сино махсусан, дар рушди илми тиб бағоят бузург буда, шуҳрати ӯ то ҷое расидааст, ки дар як китоби дарсӣ (соли 1471) мураттиб ба Гипократ ҳамагӣ 150 бор, ба Ҷолинус 500 ва ба Пури Сино 3000 дафъа муроҷиат кардааст. Ва ё олим Фарарри де Гардо (соли 1469) дар шарҳи “Китоби ҷадиди Мансурӣ”-и Закариёи Розӣ аз Буқрот 150 маротиба, аз Розӣ ва Ҷолинус 500 маротиба ва аз Сино беш аз 3000 маротиба ном бурдааст. Ҳамин тавр, Пури Сино дар умри кӯтоҳи худ беш аз 480 асар эҷод карда, дар аксар бахшҳои илм хизмати ҷаҳонӣ анҷом дод ва арҷгузории оламиён ба ин фарзанди фарзонаи миллат боиси ифтихору сарфарозии ҳар як тоҷик аст.
Умари Хайём дар таърихи илму адаби тоҷику форс ва ҷаҳон чун муаллифи рубоиҳои иҷтимоиву фалсафӣ машҳур аст. Мавзӯи шеърҳои ӯ ҷуз васфи тазоди неку бад, ки муаммои назми классикии ҷаҳонист, тасвири таносуби озодии ирода ва тақдири инсон мебошад, ки барои инсон дар ҳама давру замон аз озодии ирода муҳимтар чизе нест. Дар баробари ин, Хайём дар риёзиёт, нуҷум, ҳандаса ва ғайра забардаст буда, нақши ӯ дар ҳалли муъодилоти дараҷаи сеюм ва мутолеоташ дар бораи асли панҷуми Уқлидус, номашро ба унвони риёзидоне барҷаста дар таърихи илм сабт кардааст. Тақвиме, ки Хайём дар заминаи ҳисобҳои риёзӣ ва мушоҳидоти нуҷумӣ мураттаб сохтааст, бо саҳеҳию дақиқии худ аз дигар тақвимҳо ба куллӣ фарқ мекунад ва дар давоми 4500 сол фақат як шабонарӯз тасҳеҳ металабад. Ҳамчунин, аз Хайём рисолаҳои хурд, вале арзишманде дар бахшҳои механика, гидростатика, ҳавошиносӣ, назарияи мусиқӣ ва ғайра низ бар ҷой мондааст.
Насриддини Тӯсӣ аз симоҳои бузурги илми ҷаҳонӣ ва ифтихори халқи тоҷик буда, саромади мутафаккирони асри ХIII ба ҳисоб меравад. Ӯ бори аввал дар таърихи илми риёзӣ ададҳои мусбату манфиро дар асари худ “Шакл-ул-қита” пешниҳод кард, ки аврупоиён онро пас аз 400 сол кашф карданд. Тӯсӣ аввалин донишмандест, ки назарияи куравии ҳамвории чортарафа ва секунҷаи куравии қутбиро пешниҳод намудааст. Хизматҳои ӯ оид ба хатҳои мусовӣ тригонометрияро ба илми мустақил табдил дода, барои геометрияи ғайриэвклидӣ замина фароҳам оварданд. Дастовардҳои Тӯсӣ доир ба шаклу андозаи Замин, ҳисоб кардани нуқтаи эътидоли баҳорию тирамоҳӣ, чен намудани кунҷи моили эклиптика ва экватор барои илм таҳкурсӣ гардиданд. Яке аз дастовардҳои бузурги олим дар соҳаи нуҷум қабл аз Кеплер пешниҳод кардани амсилаи ҳаракати сайёраҳо мебошад. Дар биология бошад, Тӯсӣ яке аз аввалинҳоест, ки ғояи таҳаввулотро иброз дошт ва тибқи таълимоти ӯ дар ибтидо танҳо унсурҳои аввалия ва тадриҷан аз онҳо маъданҳо, растаниҳо, ҳайвонот ва одамон пайдо шуданд. Гузашта аз ин, Тӯсӣ бо гурӯҳи донишмандон дар шаҳри Мароға (соли 1259) расадхонаи калонтарини даврро бунёд кард, ки дар заминаи он академияи байналмилалии олимон ташкил шуд ва дар академия беш аз 100 олими миллатҳои гуногун бо роҳбарии бевоситаи ӯ тадқиқот мебурданд ва инчунин, дар ин ҷо зиёда аз 10 намуд асбобҳои дақиқсанҷ сохта шуд.
Абулвафо Бузҷонӣ яке аз беҳтарин математик ва астрономҳои асрҳои миёнаи Шарқ шинохта шудааст. Донишҳои астрономии ин олими шинохта дар пайравии олими машҳур Клавдий Птоломей навишта шудаанд. Дар яке аз рисолаҳои ин олими нотак-рор маълумотҳои пурра дар бораи нобаробарии ҳаракати Моҳ омадааст, ки баъдан аз тарафи Тихо Браге кашф шудаанд. Ҳангоми мушоҳидаҳои худ дар соли 998, анқариб ба маргаш, гирифти Моҳро ӯ аз Бағдод ва Берунии ҷавон аз Урганҷ дақиқан муайян кардааст. Ҳамчунин, Бузҷонӣ функсияҳои тригонометрии тангенс ва котангенсро ҷорӣ намуда, ҷадвали онҳоро сохтааст; қимати синуси як дараҷа (градус)-ро дақиқан исбот кардааст. Ӯ аввалин шахсе мебошад, ки формулаи синуси ду кунҷро ҷорӣ намуда, ҳамроҳи олимони дигар ба монанди Хуҷандӣ ва ибни Ироқӣ теоремаи синусҳоро барои секунҷаҳои сферикӣ исбот намудааст. Ӯ аввалин шуда исбот кард, ки дар сохтмон бо қутбнамо бо ҳалли собит ва ҳоким, шумо метавонед ҳамаи нуқтаҳоеро, ки бо қутбнамо ва ҳоким сохта мешаванд, созед.
Абдуллоҳи Марвазӣ яке аз чеҳраҳои шинохтатарин дар олами илми математика ва нуҷум буда, мероси гаронбаҳои вай, қисман ҳам бошад, то ба мо омада расидааст. Тибқи маълумотҳои таърихии илмҳои дақиқ истилоҳҳои тангенс ва котангенсро аввалин маротиба дар тригонометрия Марвазӣ ворид намуда, ҷадвали ин функсияҳоро тартиб додааст. Ӯ усули муқаррарии ҳалли муодилаҳои трансентентиро, ки дар назарияи параллакс истифода мешавад, пешниҳод кардааст.
Абӯнаср Мансур Ироқии Ҷадӣ ситорашинос ва математики барҷаста, шогирди Абулвафо Бузҷонӣ ва дӯсти Абурайҳони Берунӣ будааст. Дар “Китоб оид ба сохтани гептагон” ӯ масъалаи сохтани гептагони муқаррариро ба ҳалли муодилаи кубӣ коҳиш дода, пасон ин муодиларо бо ёрии қисматҳои конусӣ ҳал кард, ки барои он аз Умари Хайём ситоиши махсус гирифт. Ибни Ироқ дар таҳияи усулҳои тригонометрияи сферӣ саҳми назаррас гузоштааст. Вай шарҳи муфассали “сферикӣ”-и Менелайро тартиб додааст. Дар “Китоб дар бораи теоремаҳои ҳамвор ва сферикӣ барои секунҷаҳои росткунҷа ва кунҷҳояш моил” ӯ аккордҳои дугонаеро, ки Менелай истифода мебурд, бо синусҳо иваз кард. Дар “Китоби азимутҳо” ва як қатор асарҳои дигар далелҳои теоремаи сферавии синусҳоро овардааст, ки теоремаи Менелаусро дар чоркунҷаи мукаммал дар ҳисобҳои астрономӣ иваз кардааст. Дар “Рисола дар бораи дониш ва камонҳои осмонӣ” вай секунҷаи қутбиро ҳангоми ҳисоб кардани паҳлуҳои секунҷаи сферавии додашуда бо се кунҷи он ҷорӣ кардааст. Ин усулро баъдтар Насриддини Тусӣ дубора такмил додааст.
Абумашҳар Муҳаммади Балхӣ яке аз машҳуртарин ситорашинос ва математики барҷастаи форсу тоҷик, муаллифи “Зиҷи ҳазор”, “Зиҷи пайвастшавӣ ва расиш”, “Китоб дар бораи шаклҳои сфераҳои осмонӣ ва гуногунии зуҳуроти онҳо”, “Китоб дар бораи муайян кардани вақт аз рӯи дувоздаҳ равшанӣ” мебошад. Китоби ӯ бо номи “Муқаддима дар илм оид ба ситорагон Kitab almudkhal alkabir ila 'ilm ahkam annujjum”, ки соли 848 дар Бағдод навишта шудааст, дар Аврупо (солҳои 1133 ва 1140) бо номи “Introductorium in Astronmiam” ба забони лотинӣ гардонида шуда, аввалин китоби аврупоӣ дар бораи астрономия мебошад. Дар Ғарби масеҳӣ, ӯ ба шарофати Питер д'Абано, ки дар асри 13 дар китоби худ Conciliator Differentiarum Philosophorum et Praecipue Medicorum (фарқ. 156) машҳур шудааст, аз "Ал-Мудсакарет" (ё "Ёддоштҳо") и Абӯсаид Шодон, шогирди Абу, ёдовар мешавад, ки посухҳо ва изҳороти астрологии муаллимашро навиштааст. Таҳлили “Ёддоштҳо”, ки дар байни схоластикҳо бо номи “Апомасар дар ривояти Садан” маъруф аст, бинобар таҳриф шудани номи ҳарду олим, аз ҷониби Линн Торндайк гирд оварда шудааст.
Абуабдуллоҳ Ҷобир Хайёни Суфӣ кимиёгар, табиб, дорусоз, математик ва ситорашиноси машҳури форсу тоҷик, ки дар Аврупои асрҳои миёна бо номи лотинишудаи Гебер (Geber) машҳур гаштааст. Ҷобир ба принсипҳои Евклид ва “Алмагест” и Птолемей тафсирҳо додааст. Ӯ соҳиби “Китоб дар бораи сохти устурлоб", "Намудҳои зиҷҳо", "Китоб дар бораи мавқеи равшанӣ", "Китоби оинаҳо" мебошад. Ҳамчун табиби машҳур, ӯ китоби “Заҳрҳо ва позаҳрҳо” ва “Китоби Меҳр”-ро навиштааст. Дар байни асарҳои Ҷобир ибни Ҳайён ҷолибтарин "Китоби ҳафтод" аст, ки як навъ энсиклопедия мебошад, ки аз 70 боб дар масъалаҳои гуногуни динӣ, сиёсӣ ва табиатшиносӣ иборат аст. Дар бобҳои охирини Китоби Ҳафтод, ӯ дар бораи металлҳо ва минералҳо маълумот медиҳад. Аз моддаҳои гуногуни табиат, диққати Ҷобир ба ҳафт метал равона шудааст; ӯ ба канданиҳои фоиданок диққати калон медиҳад. Барои тавсифи хосиятҳои ҳамаи ин моддаҳо, алалхусус чунин хосиятҳои мушаххаси металлҳо, ба монанди обшавӣ, тобишпазирӣ ва тобиши металлӣ барояш чаҳор унсури аристотелӣ кофӣ нест. Аз ин рӯ, Ҷобир назарияи симобсулфури пайдоиши металҳоро пешниҳод мекунад: вай мафҳуми оғози металлургия (Меркурии фалсафӣ) ва оғози сӯзишворӣ (сулфати фалсафӣ)-ро ҳамчун ду ҷузъи металҳо ҷорӣ мекунад. Аз ҷониби ӯ сулфур ҳамчун принсипи сӯзишворӣ, Меркурий принсипи металлӣ ҳисобида мешавад. Тибқи таълимоти Ҷобир буғҳои хушк, конденсатсия дар замин, сулфур медиҳанд, дар ҳоле ки Меркурий, сипас сулфур ва Меркурий бо роҳҳои гуногун якҷоя шуда, ҳафт метали маълумро ташкил медиҳанд. Тилло ҳамчун метали комилтарин танҳо дар сурате ба вуҷуд меояд, ки сулфур ва Меркури комилан пок дар таносуби мусоидтарин гирифта шаванд. Дар замин, ба гуфтаи Ҷобир, пайдоиши тилло ва дигар металҳо тадриҷан ва оҳиста ба амал меояд. "Пухтани" тиллоро бо ёрии як "дору" ё "эликсир"-и муайян суръат бахшидан мумкин аст, ки ин ба тағйир ёфтани таносуби Меркурий ва Сулфур дар металҳо ва ба тилло ва нуқра табдил ёфтани охирин оварда мерасонад. Ҷобир ибни Ҳайён, инчунин, амалиётҳои гуногуни кимиёвиро (дистилятсия, сублиматсия, ҳалшавӣ, кристаллизатсия ва ғ.) асоснок кардааст. Инчунин, баъзе маводҳои кимиёвӣ (витриол, гилхок, ишқор, аммиак ва ғ.), усулҳои ба даст овардани кислотаи сирко, маҳлули сусти кислотаи нитрат, сурби сафедро тавсиф мекунад.
Абузакариё Яҳёи Мосуя табиб ва донишманди маъруфи форсу тоҷик ба ҳисоб меравад, ки ҳамчун тарҷумон ва мударриси илмҳои тиббӣ шинохта шудааст. Қайд мекунанд, ки “Ибни Мосуя дар канори Даҷла маконе барои ташреҳи бӯзинагон фароҳам сохта буд”. Ин далел аз он шаҳодат медиҳад, ки дар ҳамон давру замонҳо низ гузаштагони мо барои ҷарроҳӣ ва гузаронидани таҷриба аз ҳайвонҳои гуногун махсусан маймунҳо, ки ба инсонҳо наздикӣ доранд, истифода мебурданд.
Абулҳасани Табарӣ аз аввалин табибони бузурги олам (дар радифи Закариёи Розӣ, Алӣ Аббоси Маҷусӣ ва Абуалӣ Ибни Сино дониста шудааст. Аз рӯи баъзе маълумотҳои таърихӣ Табарӣ устоди Закариёи Розӣ будааст. Аз ин олими барҷаста танҳо як асари қомусӣ (энсиклопедӣ) то замони мо омада расидааст, ки ин “Фирдавсул-ҳикма” (соли 850) аст, ки на танҳо асари тиббӣ, балки фалсафӣ, кайҳоншиносӣ, ҳайвоншиносӣ, оламшиносӣ, равоншиносӣ, мантиқӣ ва математикист.
Абумансури Азҳарӣ, маъруф бо тахаллуси Муваффақи Ҳиравӣ, табиб ва дорушиноси маъруфи аҳди Сомониён ба ҳисоб меравад. Ӯ зиёда 595 намуди доруро бар ҷадвале кашида, дараҷаи таъсирнокии онҳоро муайян намудааст. Ӯ аввалин нафаре мебошад, ки китоби тиббии бо забони форсии дариро бо номи “Алабния ан ҳақоиқ-ул-адвия” навиштааст. Дар ин китоб олим аз натиҷаи сафарҳои чандинсолаи хеш ба кишварҳои гуногун маводҳоро гирдоварӣ намудааст. Аз китоб дар аксар кишварҳои олами асримиёнагӣ истифодаи амиқ кардаанд.
Абӯмансури Қамарӣ бо тахаллуси Мансури Бухороӣ машҳур гаштааст. Аз ҷумлаи бузургтарин уламои илми тиб дар Осиёи Миёна ба ҳисоб мерафт. Аз рӯи маълумотҳои таърихӣ ин нобиғаи халқи тоҷик ҳамзамони Закариёи Розӣ ва устоди Шайхурраис Ибни Сино ба ҳисоб меравад. Таъсири назариявӣ ва амалии илмии ӯ ба уламои тиб дар қуруни вусто бузург аст. Ба дасти ӯ китобҳои арзишманде ба монанди “Китоб илалул-алил”, “Маҷмӯаи кабир дар адавияи муфрада”, “Муолиҷоти Мансурӣ” (маъруф бо номи “Тибби Мансурӣ”), “Рисола дар илоҷи амрози садр”, “Мақола дар марази истисқо”, “Китоби ғино ва муно” ва ғайра таълиф шудаанд.
Абӯбакр Муҳаммади Караҷӣ яке аз риёзидонони маъруфи форсу тоҷик ба ҳисоб меравад. Вай дар риёзиёте, ки барои мутахассисин навишта буд, дар пайравии Диофант рафта, дар борабари ин ба ҳалли муодилаҳо муваффақиятҳои азим ба даст оварда, натиҷаҳои аҷиби ададҳои ғайриқиёсӣ (ирратсионалӣ)-ро ба миён гузоштааст. Вай ба илми ҳисоби ҳиндуҳо начандон эътимод дошт. Найри Нурӣ қайд мекунад, ки Фибоначчи кашфиётҳо ва масоили матруҳиву ҳалшуда тавассути Караҷиро ба худ нисбат додааст. Ба ҳар сурат имрӯз низ ӯ дар қатори беҳтарин риёзидонҳои олам машҳур аст.
Абӯҳасан Аҳмади Насавӣ яке аз риёзидонҳои маъруфи форсу тоҷик ба ҳисоб меравад. Ӯ усули содатарини аз решаи квадратӣ ва кубӣ баровардани ададҳоро пешниҳод кардааст, ки математикони машҳури аврупоӣ П.Руфини (1804) ва У.Горнер (1819) онро такмил додаанд. Китоби машҳури ӯ “Алмиқнаъ филҳисобил ҳиндӣ” ба забони форсӣ таълиф шуда, баъдан ба забони арабӣ баргардонида шудааст. Дар ин китоб доир ба амалҳо бо ададҳои бутун, касрӣ, касрҳои омехта ва шастӣ сухан меравад. Ба асарҳои чандин олимони машҳури юнонӣ шарҳҳо навиштааст. Яке аз олимони дарбори Дайламиён буд.
Асируддини Самарқандӣ яке аз риёзидонҳои машҳури замони худ будааст. Ӯ аввалин шахсест, ки илми риёзиро ба чор шоха ҷудо намуда, чунин номгузорӣ кардааст: ҳандаса (геометрия), ҳисоб, мусиқӣ ва ҳайат. Аз рӯи маълумотҳои таърихӣ ӯ ҳамроҳи Насируддини Тӯсӣ дар расадхонаи Мароға фаъолияти илмӣ доштааст. Мутаассифона, то замони мо қисман ду китоби ин олими бузург омада расидааст: “Ислоҳи ҳандасаи Уқлидус” ва “Ҳидоят-ул-ҳикма”.
Салоҳиддин Мӯсои Маҳмуд, машҳур бо тахаллуси Қозизодаи Румӣ, ихтирооту навигариҳои зиёде дар расад ва илми риёзӣ кардааст, аз ҷумла, чунон ки қаблан гуфта шуд, яке аз услубҳои махсуси муайян кардани синуси 10-ро ихтироъ кардааст. Аз ӯ осори зиёде доир ба илми риёзиёт боқӣ мондааст: “Дар баёни истихроҷи ҷайби як дараҷа”, “Рисолаи ҳайат валҳандаса”, “Шарҳи тазкира”, “Рисола дар рубъи ҷайб”, “Шарҳи “Ашколуттаъсис”” (шарҳи мукаммал ба китоби Муҳаммад ибни Шамсуддин Ашрафи Самарқандӣ аст, ки дар он 53 шакли ҳандасаи Уқлидус оварда шудааст), “Шарҳи “Мухаллас филҳайат” Ҷағминӣ”, “Шарҳи “Таҳрир-ул-Миҷастӣ”” (шарҳи мукаммали рисолаи Насируддини Тӯсӣ), “Ал-Миҷастии Балтимус”, “Рисолаи ҳисоб”, “Рисола фӣ самтилқибла”, “Шарҳи “Ҳикмат ул-айн””, “Дастурамал ва тасҳеҳи ҷадвал” ва ғайра.
Ғиёсиддин Ҷамшеди Кошонӣ мунаҷҷим ва риёзидони машҳури аҳди Темуриён, яке аз ситораҳои тобноки илмҳои дақиқ дар таърихи илми тоҷик ба ҳисоб меравад. Дар тараққиёти илми нуҷум ва махсусан ҳисоб, дар ҷаҳон саҳми босазо гузоштааст. Ӯро дар Самарқанд “Батлимус” мегуфтанд. “Мифтоҳ-ул-ҳисоб”-и ӯ қомуси риёзии асри XV ба ҳисоб меравад, ки борҳо ба забонҳои лотинӣ тарҷума шудааст (аз ҷумла бо забони русӣ). Осори риёзии ин мутафаккири барҷастаи халқи тоҷик чунин аст: “Рисола фӣ истихроҷи ҷайби дараҷаи воҳидати аъло қавоиди ҳандасия”, “Нузҳат ул-ҳадоиқ”, “Рисола фӣ маърифати самъилқибла мин доиратин ҳандасия”, “Мифтоҳ ул-асбоб фӣ илмиззиҷ”, “Рисола дар ҳайат”, “Мухтасар дар илми ҳайат”, “Аррисолат-ул-камолия”, “Натоиҷ-ул-ҳақоиқ”, “Мифтоҳ-ул-ҳисоб” (дар панҷ ҷилд) ва ғайра.
Аҳмад Махдуми Дониш аз аввалин маорифпарварони Осиёи Марказӣ ва машҳуртарин шахсияти Осиёи Марказӣ буда, аз худ мероси адабӣ ва илмии гаронбаҳое ба мерос гузоштааст, аз ҷумла асарҳои “Манозирул-қавокиб”, “Рисола фи аъмолилқурра”, “Таодул-и хамсаи муттахайира” ва ғайраҳо. Ӯ дар мадраса мустақилона фанҳои табииёт, риёзиёт, нуҷум, таърих, фалсафаи табиӣ ва адабиёти гузаштаи хешро омӯхтааст. Дар дарбори амир ҳамчун хаттот ва наққош кор карда, ҳамчун донишманд шуҳрат пайдо кардааст. Солҳои 1870-1873 рисолаи бо номи “Рисола дар назми тамаддун ва таовун”-ро ҳамчун барномаи ислоҳоти ҷиддии тарзи давлатдорӣ дар аморат навишт. Аҳмади Дониш ҷорӣ намудани вазоратҳо ва маҷлиси машваратӣ, маҳдудияти ҳуқуқи амир дар асоси Сарқонун ва муносибати давлатдоронро бо халқ батафсил баён намудааст. Вай дар бораи подшоҳи одил ва адолатхоҳ андешаронӣ намуда, шартҳои онро пешниҳод кардааст.
Халифа Ҳасани Рашт яке аз машҳуртарин олимон ва аввалин обёрикунандаҳои тоҷик мебошад, ки дар баробари фаъолияти илмӣ, умри хизрона (163 сол умр дидааст), соли 1739 бо ҳамроҳии дӯсти тотораш Муҳаммад Солеҳ ба воситаи Қафқоз ба шаҳри Астрахан омада, дар ободонӣ ва обёрии соҳилҳои дар-ёи Волга саҳми арзанда гузоштааст. Соли 1743 андешаҳои мелиоратсионии худро дар шаҳрҳои Қазон ва Самара амалӣ менамояд. Соли 1749 ба Лоҳур (Покистон) рафта, дар он ҷо муддати 3,5 сол корҳои илмӣ-тиббӣ ва тӯли 11 сол дар манотиқи гуногуни Покистон ва Ҳиндустон корҳои обёрикуниро ривоҷ медиҳад. Соли 1758 ба ватан баргашта, корҳои мелиоратсиониро давом дода (зери роҳбарии ӯ аз деҳаи Фатҳобод то деҳаи Мазори Шинг ба масофаи 6,5 км наҳр канда мешавад, ки ҳаҷми обкашии он 2,5 м3/сония мебошад), нақши хешро дар пешрафти таърихи мелиоратсияи тоҷик гузоштааст. Дар ин муддат зери роҳбарии ӯ якчанд лоиҳаҳои обёрии сунъӣ амалӣ мегарданд. Аз ҷумла, наҳрҳои Дараи Нушор бо дарозии 10,4 км ва ҳаҷми обкашии 2,0 м3/сония буда, беш аз 3,5 ҳазор гектар заминро обёрӣ менамояд ва деҳаи Зебон (дарёи Моғиён), ки дарозии он 45 км ва ҳаҷми обкашияш 10м3/сония мебошад. Соли 1797 канали Дашти Чӯпонро канда, муддати шаш сол дар шаҳри Самарқанд ва се сол дар шаҳри Қуқанд зиндагӣ намуда, чандин корезҳоро ба истифода додааст. Соли 1802 дар синни 100-солагиаш ба шаҳри Панҷакент омада, то охири умр дар ин ҷо фаъолият намудааст.
Ҳоҷӣ Юсуфи Хуҷандӣ илмҳои кайҳоншиносӣ, география, заминшиносӣ ва мелиоратсияро хуб аз худ кардааст. Ӯ барои обёрӣ кардани заминҳои бекорхобидаи Хуҷанд, атрофи он ва рӯёнидани ҳосили баланди он, инчунин барои тайёр кардани пилла ҳамчун ашёи хом барои Руссия ва сохтани глобуси дақиқтарини онвақта соҳиби се ҷоизаи гуногуни илмии Руссияи подшоҳӣ гаштааст. Ҳоҷӣ Юсуф соли 1896 дар экспедитсияи олимони Петербург ва Маскав ба шимоли Тоҷикистони имрӯза роҳбарӣ кардааст ва инчунин соли 1920 барои ба роҳ мондани системаи обёрии заминҳои хушки уезди Хуҷанд, корези “Хоҷақурғон” саҳми худро гузоштааст. Вай бо олимон, адибон ва сайёҳони Хуҷанд ҳамкорӣ карда. китобу харитаи олимони гуногунро бо шавқи зиёд мутолиа намуда, таҳлил карда, нақшаҳо мекашид. Ҳоҷӣ Юсуф дар соҳаи нуҷум, география, геология, кӯҳшиносӣ, гидрология ва кишоварзӣ дониши мукаммале дошт, ки ин овозаро шунида подшоҳи Руссия ӯро ба наздаш даъват намуда, фаъолияти илмиашро бо медал ва ҳуҷҷати муаллифӣ қадр кардааст.
Хулоса, фарзандони фарзонаи миллати тоҷик тавонистанд, ки дар асрҳои миёна фанҳои табиатшиносиро аз умқи асотиру ифтироот берун кашида, дар аввали шоҳроҳи илм бигзоранд ва инкишоф диҳанд ва бештар аз бист номгӯи унсурҳои кимиёвиро маълум кунанд. Ва низ тавонистанд, ки дар тамоми даврони асрҳои миёна сарварии ин илмҳоро асосан дар ихтиёри худ дошта бошанд.
Номвар ҚУРБОН,
номзади илмҳои техникӣ
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед