“Шуҳрат одамро аз ҳақиқат дур месозад” - мегӯяд Давлаталӣ Убайдуллоев. Ин аст, ки ҳеҷ гоҳе нарафта аз пайи шуҳрат. Надошта домони маъруфият. Танҳо хоста, ки ҳунар ҳувайдо гардад, ҳунарманд ҳирфаӣ бошаду театр дур аз тармим.

Дар самои синамо кам дурахшида. Чун бештар ба театр дил бастаю гардонандаи кор аст он ҷо.

Чандин асарҳоро гузошта рӯйи саҳна ва ҳолатҳои бешумори рӯзгорро рӯ ба рӯ карда бо бинанда.

Чанд сол аст, ки Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутиро ихтиёр карда макони корӣ ва пеш мебарад пешаи худро бо садоқату самимият.

Бо баҳонаи зодрӯз, ки чанде пеш фаро расида буд ҳамсуҳбат шудем бо эшон. Дар ин “Имзо” гуфтем аз андешаҳои Давлаталӣ Убайдуллоев, коргардон, Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон.

- Чуноне огоҳем, бандед дар таҳияи намоиши “Ричард III” аз рӯйи асари Шекспир. Чӣ зеҳни шуморо пайванд дод бо ин асари адиби ҷаҳонӣ?

- Ман хоҳиши ба саҳна гузоштани ин намоишро надоштам. Аммо Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон Ибодуллои Машраб солиёни зиёд дар орзуи офаридани нақши “Ричард” буд ва хоҳиши ӯ маро низ ором нагузошт. Мо 22 сол пеш ин асарро бо тарҷумаи Муҳиддин Фарҳат дастрас кардем, вале забонаш хеле душвор буд. Ба ин хотир, аз Шоири халқии Тоҷикистон Низом Қосим хоҳиш намудем, то онро дар вазни “Маснавии маънавӣ” ба мо пешниҳод кунад. Зеро вазни маснавӣ барои саҳна хеле мувофиқ аст. Ҳамин тавр, Низом Қосим як тарҷумаи воқеан равону зебо пешниҳод карданд ва мехостем корро шуруъ кунем. Аммо якбора дили ман мисле ки сард шуд ва таҳияи намоишро мавқуф гузоштем. Ҳамин гуна, соли гузашта дубора рӯ овардем ба ин асар ва аз пайи ҷустуҷӯ ва мутолиаи маводҳо шудем. Охири моҳи августи имсол ба таҳияи он шуруъ намудем.

- Қарор аст кай ин намоиш пешниҳоди тамошобин гардад?

- Шояд аввалҳои моҳи ноябр “Ричард- III”-ро намоиш диҳем.

- Гуфтед дилатон сард шуд ва таҳияи намоишро ба мавқуф гузоштед. Аз чӣ сард мешавад дили коргардон?

- Вақте як асар ба қалби коргардон менишинад, зуд ба омода кардани он мепардозад. Аммо таҳияи он заҳмат ва ҷустуҷуҳои зиёдро талаб мекунад. “Ричард” 114 саҳифа аст ва онро аввал 80, баъдан 60 ва ҳоло 30 саҳифа кӯтоҳ кардем. Яъне коргардон дар ин миён мехоҳад як шакли ҷолиберо дар зеҳни худ тавлид созад ё аз куҷое онро дарёбад, баъдан даст занад ба таҳияи он. Ҳамин буд, ки як шакли каме ба дилам наздикро пайдо кардам ва корро шуруъ кардем.

- Солҳо мегузаранд, аммо асарҳои ин драматургони ҷаҳонӣ ҳамоно мақоми баланди худро дар театр аз даст надодаанд. Офаридаҳои онҳо ба имрӯзиён то чӣ ҳад таъсиргузор буда метавонад?

- Дар дунё 20 ё 25 мавзуъҳое ҳастанд, ки марбути ҳар давру замонанд. Масалан, мавзӯи ҷангро бигирем. Аз қадим дар дунё ҷанг буд ва то ҳол идома дорад. Танҳо шакли он тағйир ёфтааст. Замони пеш агар он бо шамшеру найза ва дигар навъи аслиҳа буд, ҳоло бо бомбаи атомӣ ё силоҳҳои бо суръати кайҳонӣ раванда анҷом меёбад. Аммо ҳадафу мақсад ягона аст. Ё мавзӯи дуздию қаллобӣ, куштору қотилӣ, ҷоҳталабӣ ва ғайра. Аз ин рӯ, мо низ аз чунин драматургони ҷаҳонӣ маҳз мавзуъҳое интихоб мекунем, ки ба ҷомеаи имрӯза низ таъсиргузор бошад.

КОРГАРДОНӢ ИЛМ АСТ

- Шумо баъди хатми Донишкадаи ҳунарҳои зебои Тоҷикистон (Донишкадаи фарҳанг ва санъати ба номи Мирзо Турсунзода) рафтед барои таҳсил дар риштаи коргардонии Институти давлатии театр, мусиқӣ ва кинои Ленинград (Санк-Петербург). Чаро хостед на офарандаи нақш дар рӯйи саҳна, балки офарандаи худи он саҳна бошед?

- Ҳанӯз замони донишҷӯӣ дар донишкада завқ доштам ба эҷодгарӣ ва амалӣ намудани идеяҳои дар зеҳнбуда. Ин буд, ки дар ҳамон замон корҳои мустақилона анҷом медодем ва порчаҳоеро ба саҳна мегузоштем. Баъди хатми донишкада дар Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ ба ҳайси актёр фаъолиятро шуруъ кардам. Аммо ҳамоно мехостам илми коргардониро аз худ кунам ва расидам ба ин ҳадаф, ки муҳассили яке аз маконҳои беҳтарин омӯзиши маҳорати коргардонӣ - Институти давлатии театр, мусиқӣ ва кинои Ленинград гардам. Бароям ҳамеша ҷолиб буд аз худ кардани ин илм.

- Шумо коргардониро илм мегӯед. Ба он назаред, ки агар ҳунармандӣ истеъдоди эзидӣ бошад, пас коргардонӣ илм аст ва ҳар нафари ба ин роҳ қадам монда онро бояд ҳатман аз худ кунад. Аммо мо имрӯз шоҳидем ба он, ки зиёде аз ҳунармандон бо андӯхтани таҷрибаи бештаре намоишҳо рӯйи саҳна мегузоранд...

- Ҳама чӣ бояд дар пояи илмӣ асоснок гардад. Коргардонӣ воқеан илм аст. Ҳам илми дарк ва ҳам илми завқ. Дар коргардонӣ доштани фаросат хеле муҳим аст. Шояд намоиши ба саҳна гузоштаи як ҳунарманд хуб барояд, аммо он ҷо хатову иштибоҳҳое вуҷуд дорад, ки онро танҳо чашми профессионал дида метавонад. Ба ин хотир, мактаби коргардониро гузаштан лозим аст. Қариб 200 сол аст, ки театрҳои дунё бо коргардон зинда аст. Барои аз поён нигоҳ кардан ба саҳна як чашми профессионалӣ ҳамеша лозим аст.

- Табиист, ки ин нигоҳи касбӣ ва ҳирфаӣ наметавонад амиқ бошад агар ҳузури сензура эҳсос шавад. Дар тули фаъолият дучори чунин ҳолате будед?

- Не. То ҳол ба ман касе нагуфтааст, ки ин ё он асарро нагузор ба саҳна.

- Аммо баъзе аз коргардонҳо шиква мекунанд аз ин, ки на ҳамаи намоишҳоро метавонанд рӯйи саҳна оваранд...

- Театр пешбарандаи идеологияи кишвари худ аст. Аз ин рӯ, бояд роҳбарияти театр, шӯрои бадеӣ ва коргардон сари ин масъала андеша кунанд ва намоишҳое таҳия созанд, ки ба ҳадафҳои давлату ҳукумат мувофиқат кунад. Агар намоиш ин гуна нест, пас иҷоза надодан барои пешниҳодаш кори дурустест.

- Барои як коргардон то чӣ ҳад аҳамият дорад озодӣ ва берун аз ҷаҳорчӯба будан?

- Баъзе шартҳо ва маҳдудиятҳо ҳастанд ва бе он намешавад. Аммо агар ҳунармандон аз як гиребон сар бароранд, дар гирди он идеяи коргардон ба ҳам оянд ва ба умқи нақши худ ворид шаванд, ҳеҷ монеае пеш намеояд. Ҳунармандонро мебояд дар ҳар порчаи асари хондаашон як тахайюли бадеии худро ворид созанд. Аммо, афсӯс, ин дар театрҳои имрӯзаи мо ғайриимкон аст. Ин ҳолат дар театрҳое метавонад бошад, ки он ҷо рӯҳи якдиливу якмаромӣ эҳсос мешавад.

ТЕАТР БЕ ТАМОШОБИН НЕСТ

- Имрӯз баъзеҳо аз кам будани тамошобини театрҳо гила мекунанд, баъзеи дигар ба он боваранд, ки театр ҳамешагӣ зинда хоҳад монд. Шумо ин вазъро чӣ гуна мебинед - театри тоҷик воқеан зинда аст ё танҳо нафас мекашад?

- Дар Тоҷикистон рафтан ба театр анъана нашуд. Аммо наметавонем дирӯзро ба имрӯз муқоиса карда, бигӯем, ки мо тамошобин надорем. Ин раванд дар замони шуравӣ низ ҳамин гуна буд. Яъне, масъулин бо донишгоҳҳо ва корхонаҳо мувофиқа карда, тамошобинро ташкил мекарданд. Имрӯз низ ҳамин гуна аст. Ин ақида, ки замони шуравӣ тамошобин бисёр буду имрӯз нест, мисле ки як навъ мӯд шудааст миёни баъзе фарҳангиён. Аммо ман ҳам намояндаи он давраяму ҳам ин замон ва ҳамаро хуб медонам. Ба ин хотир, имрӯз низ театр бе тамошобин нест ва мо аз тамошобин танқисӣ надорем.

- Чуноне мушоҳида мешавад, аксари тамошобинони ҳамешагии театрҳо аҳли фарҳанганд. Пас, розӣ шуда метавонед ба ин андеша, ки театр марбути танҳо як гурӯҳи муайяни ҷомеа аст?

- Театр нахуст ҳамин гуна танҳо ба як гурӯҳи алоҳидаи ҷомеа хизмат мекард. Вале баъдан намоишҳо барои ҳар қишри ҷомеа омода шуданд. Масалан, барои кӯдакону наврасон, барои ҷавонон ва барои аҳли фаҳму андеша. Яъне на театр, балки намоишҳои он марбути як гурӯҳи муайянанд.

ФАЗОИ НОХУБИ ҲУНАРӢ ВА САДОҚАТЕ, КИ БА НЕСТӢ МЕРАВАД

- Дар тули фаъолият оиди системаи ҷории дар театрҳои мо буда ба чӣ натиҷае расидаед. Оё ҳамин гуна монад ё навкориҳое лозим аст ин ҷо?

- Навсозиҳо хубанд, аммо мактаби теат-рии мо мактаби театрии рус аст, ки яке аз беҳтарин мактабҳои ҳунарии дунёст. Ин мактаб ботингаро аст, ки тамоми адабиёти классикии мо, бахусус адабиёти тасаввуфии мо низ чунин аст. Аз ин рӯ, ин мактаб ба асли мо тоҷикон хеле наздик аст. Бигзор ин мактаб боқӣ монад. Аммо шаклу услуби кор метавонад нав гардад.

- Агар имкон медоштед дар системаи кори театрҳои имрӯзаи мо чӣ ислоҳоте ворид мекардед?

- Бисёр мехостам ҷавонони ба ҳунар майлдошта дар қатори ҳунармандӣ боз ғоибона дар риштаҳои филология, таърих, фалсафа, психология таҳсил кунанд. Дар ин ҳол намоишҳои мо аз лиҳози забонию таърихию фалсафӣ дуруст мешавад. Чунки имрӯзҳо дар намоишҳои мо чунин ғалатҳо мушоҳида мешавад. Ҳунарманд вақте донишҳои забонию таърихию фалсафӣ надорад, бо ӯ кор кардан хеле мушкил аст ва муҳлати зиёдро талаб мекунад, то ӯ маънии як сухану гуфтаро дарк кунад. Коргардон низ ҳамин гуна. Масалан, агар намоиш тасаввуфист, пас бояд коргардону ҳунарманд тасаввуфро донанд, то дарк кунанд истифодаи чӣ дар куҷо лозим аст. Як коргардони хориҷӣ бояд натавонад асари адабиёти классикии моро аз мо беҳтар ба саҳна гузорад. Масалан, яке аз коргардонҳои қавӣ ва ҷаҳонӣ Питер Брук боре асари Шайх Фаридаддини Аттор “Мантиқ-ут-тайр”-ро ба саҳна гузошт, аммо намоиш муваффақ нагашт. Ҳарчанд мушовирони эронӣ низ буданд он ҷо. Чаро ки ба саҳна гузоштани ин асар донишҳои хеле зиёду ҷустуҷӯҳои бештареро талаб мекунад.

- Оё коргардон гурӯҳи ҳунармандони писандида худро дорад, ки бо онҳо кор карданро бештар писандад?

- Бале, дорад. Вале афсӯс, ки шумори чунин ҳунармандон рӯз то рӯз кам мешавад.

- Яъне, шиква доред аз ҳунармандон...

- Баъзеи онҳо сари нақшҳояшон хуб андеша намекунанд, гирди коргардон ҷамъ намешаванд, бемасъулиятӣ зоҳир мекунанд. Ҳамин рӯзҳо дили ману Ибодулло ба намоиши таҳиямекардаамон месӯзад. Аммо дигарон ба кори худашон сарсарию рӯякӣ муносибат мекунанд. Ин, албатта, рӯйи коргардон таъсир мегузорад. Ман танҳо аз ин, ки баъзе ҳунармандон ба қадри кори худашон намерасанд, шиква дорам. Ин пеша садоқати зиёдро талаб мекунад, аммо ин садоқат имрӯз хеле кам шуда истодааст.

- Ҳарчанд дар боло аз набудани сензура ва озодии интихоби намоишнома гуфтед, аммо шояд ҳастанд намоишҳои ба дил наздик, ки наомаданд то ҳол рӯйи саҳна бо ин ё он баҳона...

- Зиёд буданд ин гуна идеяҳо. Масалан, мехостам намоиши бесухан гузорам, ки он бе истифодаи ҳатто як калима аст. Аммо намедонам он андешаҳоро дар куҷо амалӣ кунам. Боз ҳам мегӯям, мушкил дар будани назорат рӯйи намоишҳо нест. Мушкил дар фазои ҳунарии театрҳои мост. Дар тамоми театрҳо шавқу ҳавас ва садоқат ба ҳунару театр хеле кам шудааст.

Сайёраи ҚИЁМИДДИН, “ҶТ”