СИЁСАТ
Якшанбе 07 Июн 2026 03:20
Пешвои миллат - тарроҳи ҳадафҳои ояндасози миллӣ
Сароғози дигаргунсозиҳои бузурги миллӣ. Тоҷикон дар таърихи башарият ҳамчун халқи соҳибтамаддуну таҷрибаи куҳани давлатдорӣ шинохта шудаанд. Дар ин раванд давлати Сомониён (874-999) дар таърихи аҷдодони мо мақоми хосса дошта, бо баҳои воқеии Пешвои миллат «давраи тиллоии таърихи халқи тоҷик» ном гирифтааст. Дар ин давра аҷдодони мо аз ҷиҳати тараққиёти иқтисодӣ-иҷтимоӣ ва илму фарҳанг дар радифи давлатҳои пешрафтаи дунё қарор доштанд. Ин дастоварди маълуму машҳур ва дар ҷаҳон эътирофгардидаи аҷдодони мо барои наслҳои имрўзаи миллати сарбаланди тоҷик метавонад ҳамчун таҷрибаи нодир ва қутбнамо баҳри дар ҷаҳони муосир аз нав дарёфтани ҷойгоҳи сазовори худ хизмат намояд.
Баъди аз байн рафтани давлати Сомониён тоҷикон дар тўли бештар аз ҳазор сол аз давлатдории худ маҳрум гаштанд, вале забони тоҷикӣ забони коргузории давлатҳои дар ин минтақа бавуҷудомада буд ва аз ин лиҳоз дар дафтардориашон маҷбур буданд, ки аз кормандони соҳибтаҷрибаи тоҷик истифода намоянд.
Имрўз низ, Тоҷикистони соҳибистиқлол, ки дар роҳи ҷустуҷўи усулҳои самарабахши идоракунии давлатии хеш қарор дорад, бо гузашти бештар аз ҳазор сол таҷрибаи идоракунии давлатии Сомониёнро мутобиқ ба талаботи замони муосир истифода менамояд.
Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамеша дар ҳалли муаммоҳои сарбастаи ҳаёти имрўза ба таҷрибаи ғании аҷдодони хеш рў меоварад, ки ба қавли одамушшуаро Абӯабдуллоҳ Рўдакӣ фармудааст:
Бирав зи таҷрибаи рўзгор баҳра бигир,
Ки баҳри дафъи ҳаводис туро ба кор ояд.
Аз ин рў, Пешвои миллат ба роҳи тӯлонии тайнамудаи халқи тоҷик баҳои барҷаста дода, ёдовар мешавад, ки «Таърих гувоҳ аст, ки дар тўли ҳазорсолаҳо ойини давлату давлатдории тоҷикон сахтиҳои хорошикани таназзулу эҳё шуданро борҳо аз сар гузаронида, аз дунболи ҳар шикасту инқироз, бозэҳёшавӣ ва камолоти афзунтарро ноил гаштааст. Ин рисолати таърихиро, ки дар раванди давлатдории ҷаҳон назир надорад, метавон рисолати давлатдории тоҷикон номид».
Бори дигар дар замони Шўравӣ сарфи назар аз ҳама камбудию мушкилоти дар раванди гузаронидани тақсимоти миллӣ-марзӣ дар Осиёи Миёна вуҷуддошта тоҷикон аз нав соҳиби давлати худ Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии (ҶМШС) Тоҷикистон гаштанд.
Дар таърихи 11-уми октябри соли 1924 бюрои сиёсии КМ ҲК (б) Русия маърўзаи В.В. Куйбишевро оид ба тақсимоти миллӣ – марзии Осиёи Миёна шунида, қарорҳои қатъӣ қабул кард. Бю-рои сиёсӣ ба масъалаи тоҷи-кон таваҷҷуҳ на-муда, дар ҳамин ҷамъомад зарур шуморид, ки ба ҷойи Вилояти мухтор Ҷумҳу-рии Мухтори Тоҷикистон дар ҳайати Ҷумҳурии иттифоқии сотсиалистии Ўзбекистон ташкил дода шавад.
Рўзи 14-уми октябри соли 1924 сессияи II КИМ Умумирусиягӣ қарори КИМ Туркистонро «Дар бораи ба мухториҳои ало-ҳида тақсим наму-дани ҶМШС Туркистон маъқул шуморид. Ин сессия ба тоҷикон ҳуқуқ дод, ки ба ҷойи вилояти мухтор, ҷумҳурии мухторро ташкил диҳанд. Дар натиҷа Ўзбекистон ва Туркманистон ҳамчун ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, Тоҷикистон ҷумҳурии мухтор дар ҳайати Ўзбекистон, вилояти мухтори қирғизҳо дар ҳайати ҶМШС Қазоқистон ташкил ёфтаанд. Аз ин рў, 14-уми октябр рўзи таъсиси Ҷумҳуриҳои Туркманистон, Ўзбекистон ва Ҷумҳурии Мухтори Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.
Кумитаи инқилобии ҶМШС Тоҷикистон бо сардории Нусратулло Махсум (Лутфуллоев) 26-уми ноябри соли 1924 дар Тошкент ташкил ёфта, Ҳукумати ҶМШС Тоҷикистон дар ҳайати пурра 3-юми феврали соли 1925 ба Душанбе омад.
Рўзи 16-уми октябри соли 1929 дар таърихи халқи тоҷик воқеаи таърихӣ ба вуқўъ пайваста, анҷумани III фавқулодаи Шўроҳои ҶМШС Тоҷикистон дар бораи ташкилёбии Ҷумҳурии Шўравии Сотсиалистии Тоҷикистон (ҶШСТ) Эъломия қабул кард.
Бояд гуфт, ки ташкилёбии Ҷумҳурии Шўравии Сотсиалистии Тоҷикистон ва сарфи назар аз тамоми мушкилоти бамиёномада дар давоми қариб 70 сол дар ҳайати Иттиҳоди Шўравӣ буданаш, тавонист заминаҳои зарурии иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиро ба вуҷуд оварда, кадрҳои роҳбарикунанда ва мутахассисони соҳаҳои гуногуни кишвар тарбия ва ба камол расиданд. Аз ин рў, ташкилёбии Ҷумҳурии Шўравии Сотсиалистии Тоҷикистон аҳамияти бузурги таърихӣ дошта, он заминаи боэътимод дар роҳи ба даст овардани Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон гардид.
Дар ибтидои солҳои 90-уми асри XX дар ҳаёти сиёсии давлати абарқудрати Иттиҳоди Шўравӣ таҳаввулоти ҷиддӣ ба амал омада, боиси сусту заиф ва парокандашавии он гардид. Воқеаҳои сиёсӣ зери фишори равандҳои гуногуни сиёсӣ босуръат тағйир меёфтанд, ки роҳбарияти онвақтаи олии мамлакат ва ҷумҳуриҳои иттифоқӣ аз уҳдаи идоракунӣ ва ба маҷрои созандагӣ ворид намудани онҳо намебаромаданд.
Шўрои Олии РСС Тоҷикистон ба сифати мақомоти олии ҳокимияти давлатӣ, бо қарори худ аз 24-уми августи соли 1990 Эъломияи истиқлолияти РСС Тоҷикистонро қабул намуд.
Мутобиқи банди 1-и Эъломия, Республикаи Советии Сотсиалистии Тоҷикистон давлати соҳибистиқлоли сермиллат эълон гардид. Муқаррар гардид, ки истиқлолияти РСС Тоҷикистон дар ягонагӣ ва ҳукмравоии ҳокимияти давлатӣ дар тамоми ҳудуди РСС Тоҷикистон ва соҳибихтиёрии он дар муносибатҳои хориҷӣ ифода меёбад.
Ибтидои солҳои 90-уми асри ХХ барои собиқ Иттиҳоди Шўравӣ ва ҷумҳуриҳои иттифоқии он як давраи инкишофи ғайричашмдошти таърихӣ буд. Ҳодисаҳои моҳи августи соли 1991 аз оғози рўзҳои вопасини ин давлати абарқудрат дарак медод. Акнун ҷумҳуриҳои иттифоқӣ муҳтавои истиқлолияти сиёсиро дар ин марҳала дарк намуда, барои ба даст овардани истиқлолияти комил саъй ва талош менамуданд. Чунин таҳаввулоти сиёсӣ ва раванди сиёсӣ Тоҷикистонро низ бидуни истисно, метавонист фаро гирад, аз ин рў зарурати ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Эъломияи соли 1990 равшан эҳсос карда мешуд.
Соҳибистиқлолие, ки дар ин санади таърихӣ эълон шуда буд, ҳанўз «соҳибистиқлолӣ дар доираи салоҳияти Иттиҳоди Шўравӣ» маҳсуб мешуд, зеро Ҷумҳурии Тоҷикистон дар қаламрави худ ҳамаи масъалаҳои сиёсиву иқтисодӣ ва иҷтимоиву фарҳангиро, ба истиснои масъалаҳое, ки ихтиёран ба салоҳияти Иттифоқи Республикаҳои Советии Сотсиалистӣ дода мешуданд, мустақилона ҳал мекард.
Ин вазъ дар изҳороти Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Истиқ-лолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷи-кистон», ки дар Иҷлосияи ғайри-навбатии Шўрои Олии Ҷумҳурии То-ҷикистон (даъвати дувоздаҳум) аз 9-уми сентябри соли 1991 қабул шуда буд, чунин баён гардидааст: «Та-ғйироти инқило-биро дар Иттиҳоди Ҷамоҳири Шўравии Сотсиалистӣ ба назар гирифта, кўшиши ҷумҳуриҳои соҳибихтиёри ба он дохилшавандаро дар бораи аз нав барқарор намудани муносибатҳои байниҳамдигарӣ эҳтиром намуда… муво-фиқи Эъломияи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 24-уми ав-густи соли 1990 қабул шуда буд, Шўрои Олӣ Истиқ-лолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикис-тонро эълон меку-над».
Бо назардошти изҳороти қабулшуда, Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарори махсуси худро «Дар бораи эълон шудани Истиқлолияти давлатии Ҷумҳу-рии Тоҷикистон» қабул намуда, матни Изҳороти Шўрои Олиро дар бораи истиқ-лолияти давла-тии Ҷумҳурии Тоҷикистон маъ-қул донист.
Қабул шудани ин ду санади таърихӣ ба таври ҳатмӣ зарурати такмили Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистонро тақозо мекард. Бо дарки ин амри воқеӣ Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар хусуси дохил кардани тағйиру иловаҳо ба Эъломияи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон» қарори алоҳида қабул намуд.
Дар ин рўзи таърихӣ, яъне 9-уми сентябри соли 1991 тағйиру иловаҳо ба Қонуни асосии Ҷумҳурии Тоҷикистон ворид гардиданд ва дар натиҷа воқеияти истиқлолияти Тоҷикистон ба сатҳи меъёри конститутсионӣ расонида шуд, ки аз нигоҳи ҳуқуқӣ ин меъёр хусусияти баргаштнопазир дорад.
Талошҳои истиқлолхоҳӣ дар тўли як сол дар ҳолати такомули бисёр ҷиддӣ қарор гирифта, ниҳоят то ба сатҳи эътирофи истиқлолияти воқеии ҷумҳурӣ расид ва омили муайянкунандаи пешрафти ҷомеаи озоду комилҳуқуқи имрўзаи мо гардид. «Истиқлолияти давлатии тоҷикон, ки ба мардуми мо дар даҳсолаи охири садаи бистум муяссар гардид, - менависад, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, - дар таърихи давлатдорӣ ва сарнавишти халқамон гардиши куллӣ ба вуҷуд овард ва ба марҳалаи сифатан нави рушди кишварамон оғоз бахшид. Бешубҳа, ин бузургтарин дастоварди миллати куҳанбунёди тоҷик дар тўли асрҳо ва неъмати бебаҳо барои наслҳои ояндаи халқи мост, ки ҷовидона соҳиби давлати миллии хеш хоҳанд шуд».
Эълон гардидани Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон ба даврае рост омад, ки авзои сиёсии мамлакат ниҳоят мураккаб гардида, фалаҷ гардидани асосҳои давлатдории миллӣ, хатари аз байн рафтани истиқлолияти давлатӣ ва якпорчагии марзу буми мамлакат, зарурати ҳарчи зудтар гузаронидани иҷлосияи навбатии Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба миён овард. Шўрои Олӣ дар ин давраи ҳассоси таърихӣ, мақомоти ягонаи комилан амалкунандаи ҳокимияти конститутсионӣ ба шумор мерафт. Инро Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба хубӣ зикр карда буданд: «Дар он вазъияти мураккабу хавфноки соли 1992 ягона умеди баровардани кишвар аз гирдоби ҷанги дохилӣ ва пешгирии хунрезӣ ба таъҷилан даъват намудани иҷлосияи Шўрои Олии Тоҷикистон вобаста буд. Зеро дар он лаҳза Шўрои Олӣ ягона мақоми сиёсии босалоҳият ва дорои ваколати конститутсионӣ ба ҳисоб мерафт».
Дар чунин шароити душвори сиёсӣ шаҳрвандони ҳама минтақаҳои ҷумҳурӣ ба воситаи вакилони худ дар мақоми олии намояндагии кишвар масъулияти бузург ва беназири давлатдории хешро ифода сохта, ба он ноил гардиданд, ки ба хотири барқарорӣ ва пойдории асосҳои давлатдорӣ, таҳкими шохаҳои ҳокимият ва таъмини қонуният, сулҳ ва ризоияти миллӣ 16-уми ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанди бостонӣ Иҷлосияи XVI-уми Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати дувоздаҳум) баргузор гардад.
Рўзи 19-уми ноябри соли 1992 вакилон номзадии Эмомалӣ Шарипович Раҳмоновро оид ба интихоби Раиси Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод намуданд. Натиҷаи овоздиҳии пинҳонӣ чунин буд: аз 197 депутат, ки дар Иҷлосияи XVI-уми Шўрои Олӣ иштирок доштанд, 186 нафари он ба ҷонибдории Эмомалӣ Раҳмонов овоз доданд. Баъд он кас ба ҳайси Роҳбари давлат савганд ёд намуда, зикр карданд, ки дар хидмати мардуми Тоҷикистон қарор хоҳанд дошт ва ба Конститутсия, Парчаму Нишони он содиқ хоҳанд монд.
Эмомалӣ Раҳмон замоне роҳбари давлати тоҷикон гардид, ки Тоҷикистон ба вартаи ҷанги шаҳрвандӣ гирифтор буд ва тамоми шохаҳои мақомоти давлатӣ фалаҷ гардида, аз уҳдаи идоракунии мамлакат намебаромаданд. Тамоми қувваҳои сиёсии мамлакат, созмонҳои ҷамъиятӣ ва дастаҳои мусаллаҳи яроқнок на баҳри манфиатҳои умумимиллӣ, балки баҳри манфиатҳои тангназаронаи худ талош мекарданд. Ин бесарусомониҳо дар ҳоле доман паҳн карда буданд, ки дар хазинаи давлат ба қавли халқӣ «як пули пучак ҳам набуд».
Ба қавли А. Достиев - яке аз ҳамсафҳои Пеш-вои миллат – “Вақте ки Ҳуку-мати конститут-сионии Тоҷикис-тон бо сарварии Эмомалӣ Раҳмон ба сари қудрат омад, мамла-катро мамлакат ва қудратро қудрат номидан ба ном буд. Ҷумҳурӣ бо вилоятҳо ва шаҳру навоҳии ҷангзадааш ва аз ҷанг эминмонда, вале бенизому бесуботаш, чун пораҳои киштии шикаста дар уқёнуси ҳаводиси айём алвонҷ мехўрд. Беҳокимиятиву хараҷу мараҷ ба он оварда буд, ки иқтисодиёти кишвар беназорат монда, ҳар чобукдасте моликияти ҷамъиятиро ба ғорат мебурд. Мардуми аз сиёсат дилсард шуда, аз бими он ки фарзандонашонро имрўз ё фардо ба ҷанг накашанд, онҳоро ба ҳар тараф мегурезониданд. Дар мамлакат ҷинояткорӣ ба ҳадди ниҳоӣ расида буд.”93
Дар чунин шароити ниҳоят сангин вазифаи муҳимтарини роҳбарияти нави Тоҷикистони соҳибистиқлол пешгирӣ намудани роҳи шикасти минбаъдаи пояҳои давлатдорӣ, ба роҳ мондани фаъолияти мақомоти давлатӣ ва таъмини амнияти давлат ба ҳисоб мерафт.
Аз ин рў, Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Раиси Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар як вақт Сарвари давлатро низ ба уҳда дошт, бо дарки воқеии вазъияти сиёсӣ, иқтисодию иҷтимоии мамлакат аз лаҳзаҳои нахустини фаъолият дар ин мақоми барои сарнавишти миллат ва давлат басо пурмасъулият барномаи мукаммали аз буҳрони сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ раҳо бахшидани кишварро ба миён гузошт.
Маҳз бо шарофати ҷасорату матонат ва хирадмандию дурандешии сарвари нави давлати тоҷикон - Эмомалӣ Раҳмон пеши роҳи идома ёфтани муқовимати байниҳамдигарии мардуми тоҷик боздошта шуда, ба парокандашавӣ ва ҷудошавии он ба маҳалҳо хотима дода шуд, раванди ба ҷойҳои муқимии зисташон баргардонидани гурезагон оғоз гардида, шохаҳои фалаҷгардидаи мақомоти ҳокимияти давлатӣ аз нав эҳё карда шуданд ва бо ҳамин тадбирҳо пеши роҳи нобудшавию аз байн рафтани давлати нави Тоҷикистон гирифта шуд.
Таҷрибаи таърихии замони истиқлолият собит намуд, ки роҳи муайянкарда ва сиёсати пешгирифтаи Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон алтернативаи дигар надоштааст. Таърихи давлатдории навини тоҷикон ин ҳақиқатро бори дигар ба хубӣ собит сохт, ки мардуми шарифи мо дорои хирад ва неруи солиму тавоно буда, худи ин мардум қодир аст пеши роҳи ҳама гуна моҷароро гирад ва обрўву нуфузи давлати тоҷиконро дар арсаи байналмилалӣ ҳифз намояд.
Дар шароити ниҳоят душвору ноороми сиёсии мамлакат пеш аз ҳама зарур буд, ки пояҳои ҳуқуқии давлати навтаъсиси тарҳрезӣ карда шаванд. Эмомалӣ Раҳмон масъулияти олии созандагиро ба зимма гирифта, ба он муваффақ шуд, ки бори нахуст дар таърихи давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон Конститутсияи нави мамлакат (6-уми ноябри соли 1994) бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардад, ки дар он ҳама дастовардҳои башарият дар иртибот ба арзишҳои олӣ, аз ҷумла ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрванд, ҷомеаи демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ дарҷ шудаанд.
Дар таърихи навини мардуми мо қабули Конститутсияи давлати соҳибистиқлоламон яке аз рўйдодҳои муҳимтарини сарнавиштсоз ба ҳисоб рафта, дар давраи ниҳоят ҳассоси сиёсиву иҷтимоӣ, дар замоне, ки ҳанўз оташи ҷанги шаҳрвандӣ аланга мезад, аз ҷониби мардуми тамаддунсози мо бо дарки масъулияти бузург - Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд.
Конститутсия ҳамчун шиносномаи давлат Тоҷикистонро ба ҷаҳониён чун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ муаррифӣ намуд, забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ эълон ва рамзҳои давлатии мамлакатро муайян кард, ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро арзиши олӣ ва халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ эътироф кард. Баъд аз қабули Конститутсия дар кишвар ислоҳоти бунёдиву фарогири сиёсиву ҳуқуқӣ ва иқтисодиву иҷтимоӣ оғоз шуда, тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ва давлатро ба танзим даровард ва барои суботи конститутсионӣ заминаи мустаҳкам фароҳам овард.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити нави таърихӣ сохти идоракунии давлатиро ба таври возеҳ инъикос намуда, аз роҳи эътирофи Президенти ҷумҳурӣ ба сифати Сарвари давлат ва Раиси Ҳукумат таъсиси ҷумҳурии шакли президентиро муайян кард.
Натиҷаҳои муҳимтарини қабули Конститутсия, интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он буд, ки ҳаёти кишвар ба маҷрои ислоҳоти ҳуқуқиву идоравӣ ворид гашта, ба бунёди низоми нави давлатдорӣ дар мамлакат ибтидо гузоштанд. Такмили тартиботи ҳуқуқӣ ва ислоҳоти сохтори давлатӣ имкони дигаргунсозӣ ва пешбурди дигар соҳаҳоро низ фароҳам овард.
Ба хотири амнияту суботи ҷомеа ва таъмини ваҳдати миллӣ роҳбарияти олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ҳам сарварони Иттиҳоди неруҳои мухолифин дар раванди музокироти тўлонӣ ба мувофиқа расиданд, ки ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйиру иловаҳои дахлдор ворид карда шаванд. Дар асоси натиҷаҳои раъйпурсии умумихалқӣ, 26-уми сентябри соли 1999 ба Конститутсияи кишвар тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд.
Дар асоси тағйиру иловаҳои воридшуда, бори нахуст дар таърихи сиёсии Тоҷикистон парламенти думаҷлисаи доимамалкунандаи касбӣ ба фаъолият шурўъ намуд, ки он барои рушди парламентаризми миллӣ ва амалияи демократии давлату давлатдории мо мусоидат намуд.
Таҳия ва қабули нахустин Конститутсияи давлати мустақили Тоҷикистон ва ду маротиба ворид намудани тағйиру иловаҳо ба он марҳалаҳои гуногун ва хеле мушкилу махсусро сипарӣ кард. Ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба низоми сиёсии даврони муосир бунёд гузошт.
Вазъияти сиёсӣ баъди қабули Конститутсияи нави Ҷумҳурии Тоҷикистон ниҳоят мураккаб боқӣ монда, қувваҳои мухолифин ва дастаҳои яроқноки дохилӣ низ ба раванди ислоҳоти конститутсионӣ манфиатдор набуданд ва ҳаёти осоиштаи мамлакатро халалдор месохтанд. Пешвои миллат ниҳоят заковатмандона ва дурандешона мефаҳмиданд, ки баҳри пойдорӣ ва таҳкими истиқлолияти давлатӣ амнияти суботи ҷомеа тақозо ва масъалаи меҳварии рўз ба шумор меравад. Аз ин рў, ба ин масъала аз рўзҳои аввали роҳбари давлат шуданаш диққати муҳим медод ва дар Иҷлосияи XVIII-уми Шўрои Олӣ, ки моҳи декабри соли 1993 баргузор гардид, Э. Ш. Раҳмонов эълом кард:
“ба хотири пешрафт дар таърихи ваҳдати миллӣ тайёрам, ки дар ҳар сатҳе ва ҳайате, ки бошад, гуфтугў ва музокира кунем”.94 Музокироти байни тоҷикон оид ба оштии миллӣ аз 5-уми апрели соли 1994 то 27-уми июни 1997 давом кардааст. Дар ин муддат 8 даври музокироти байни Ҳукумат ва мухолифин (ИНОТ), 3 машварати байниҳамдигарии тарафҳо ва 6 мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Роҳбари мухолифин (ИНОТ) С. А. Нурӣ баргузор гардид. Дар рафти музокирот 9 асноди асосӣ, ки асоси онро Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар бар мегирифт, қабул шуданд.
Муваффақ шудан ба ризоияти миллӣ ва сулҳу ваҳдат идомаи мантиқии сиёсати давлату Ҳукумати Тоҷикистон ва талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар ин роҳ мебошад. Роҳбарии хирадмандона, самимияти беназири инсонӣ, рўҳи қавии ватанпарастӣ, ҳамкории пурсамар дар фазои ҳамдигарфаҳмӣ, ташкил намудани фаъолияти судманди рукнҳои ҳокимияти давлатӣ, ташкилотҳои ғайриҳукумативу ҳизбҳои сиёсӣ, эътиқоди мардуми диёр, аз ҷумла гурўҳҳои мухталифи сиёсӣ нисбат ба Президенти кишвар аз омилҳое буданд, ки ба амалӣ гардонидани нақшаҳои неку созанда мусоидат карданд. Кўшишҳои пайвастаи Сарвари давлат, ҳамчунин хираду заковати мардуми бонангу бофарҳанги мо дар ин роҳ натиҷаҳои матлуб ба бор оварданд ва ниҳоят 27-уми июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид.
Ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар таърихи халқи тоҷик дастоварди арзишмандтарин ба шумор меравад, ки он ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима гузошт ва ба бунёдкорию созандагӣ, ислоҳоти системаи идоракунӣ ва хизмати давлатӣ роҳи васеъ кушод.
Имрўз таҷриба ва амалияи сулҳи тоҷикон на танҳо аҳамияти миллӣ, балки арзиши ҷаҳонӣ низ дорад. Зеро он роҳ ва намунаи хуби ҳаллу фасли низоъҳои дохилӣ дар давлатҳои минтақаҳои гуногун шуда метавонад. Беҳуда нест, ки таҷрибаи мо дар ҷодаи таъмини сулҳ, ба Ватан ва ба макони зист баргардонидани қариб як миллион гуреза ва ташкили ҳамгироии иҷтимоии онҳо аз тарафи ташкилоту созмонҳои бонуфуз, аз ҷумла Созмони
Милали Муттаҳид, Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо воқеъбинона арзёбӣ шуд ва ҳамчун намуна ё модели нодири сулҳофарӣ эътироф гардид. Омўзиши ҳамаҷонибаи ин таҷриба имконият медиҳад, ки пеши роҳи сар задани чунин низоъҳо ва моҷароҳо гирифта шавад ва дар сурати ба вуқўъ омадани ҳар гуна муноқишаҳо роҳи ҳалли онҳо ҳарчи зудтар пайдо карда шавад.
Истиқлолияти Тоҷикистон барои таҳкими ҳокимияти давлатӣ, муайян намудани самтҳои рушди ҷомеа дар солҳои баъдӣ ва эъмори ҷомеаи демократӣ, дунявӣ ва ҳуқуқбунёду ягона заминаи воқеӣ ба вуҷуд овард.
Ҳанўз дар яке аз муроҷиатномаҳои нахустини худ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон вобаста ба вазъи сиёсии мамлакат дар он рўзҳо иҷрои вазифаҳои зеринро дар навбати аввал гузошта буд: дар тамоми гўшаву канори Тоҷикистон барқарор намудани ҳокимият ва мақомоти идоракунӣ ва таъмини кори пурмасъулияти онҳо; барқарор намудани сохтори мақомоти амалкунандаи ҳифзи ҳуқуқ дар маҳалҳо ва барои онҳо дар иҷрои вазифаи худ фароҳам овардани шароити мусоид; таъсис додани Артиши миллӣ; пурзўр кардани дифои сарҳади давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ворид шудани кишвар ба ҷомеаи ҷаҳонӣ.
Сарвари давлат изҳор дошт, ки мо вазифадорем нахуст амнияти давлатамонро таъмин намоем, артишро созмон дода, фаъолияти милиса, амнияти миллӣ ва дигар сохторҳои ҳифзи ҳуқуқро таҳким бахшем, зеро давлате, ки худашро муҳофизат ва ҳаққу ҳуқуқи шаҳрвандонашро таъмин карда наметавонад, аслан арзише надорад.
Бо дар назар доштани ин зарурати таърихӣ раёсати Шўрои Олӣ ва Ҳукумат оид ба халъи силоҳ дар миёни гурўҳҳои силоҳбадаст, мустаҳкам кардани фаъолияти Вазорати корҳои дохилӣ ва Кумитаи амнияти миллӣ, муҳофизати марзҳои давлат, беҳбудии вазъи иқтисодии он ва ғайра як силсила қарорҳо қабул карда, онҳоро амалӣ намуд.
Дар як муддати кўтоҳ дар ҳамаи шаҳру ноҳияҳо мақомоти Кумитаи давлатии амнияти миллӣ ва милиса аз нав ташкил ёфта, онҳо бо аслиҳа ва муҳимоти ҳарбӣ таъмин карда шуданд ва ҳамзамон садҳо ҷавонони ватандўст ба кори ин мақомот сафарбар гардиданд. Бо вуҷуди мушкилоти иқтисодӣ Сарвари давлат ба таъсиси Артиши миллӣ шурўъ намуд ва барои
мустаҳкам намудани сарҳадҳои ҷанубии кишвар чораҳои мушаххас андешид.
Муҳимтарин дастоварди воқеан таърихии Эмомалӣ Раҳмон, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф гардидааст, иборат аз он аст, ки вай дар кўтоҳтарин муддат тавонист оташи ҷанги хонумонсўзи дохилиро дар Тоҷикистон хомўш созад. Дар ноҳияҳои бар асари ҷанг тамоман харобшуда ҳокимияти давлатӣ, мақомоти идоракунӣ ва дигар сохторҳои танзимкунандаи зиндагии мардум таъсис ёфтанд ва фаъолияташонро дар шароити нави сиёсиву иқтисодӣ оғоз намуданд.
Барои пойдории истиқлолият ва ҳифзи якпорчагии давлати ҷавон лозим буд, ки Қувваҳои Мусаллаҳи миллӣ таъсис дода, тамоми сохторҳои низомӣ аз нав барқарор карда шаванд. Гузашта аз ин, муътадил гардонидани вазъи сиёсиву иҷтимоӣ, хотима додани муноқишаҳои мусаллаҳона ва қонуншиканиву бедодгариҳо, ба эътидол овардани тартиботи ҷамъиятӣ бетаъхир таъсис додани Артиши миллиро дар кишвар тақозо мекард. Таҳкурсии Қувваҳои Мусаллаҳи Тоҷикистон моҳи феврали соли 1993 амалан дар ҷойи холӣ, яъне дар шароити набудани заминаҳои моддиву техникии зарурӣ ва нарасидани кадрҳои баландихтисоси фармондеҳӣ гузошта шуд. Рўзи 18-уми декабри соли 1992 аз тарафи Раиси Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон Қарор «Дар бораи таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба имзо расида, 23-юми феврали соли 1993 нахустин паради ҳарбии Артиши миллӣ баргузор гардид ва ин рўз расман санаи таъсисёбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон карда шуд.
Бо вуҷуди вазъи мураккаби иқтисодӣ роҳбарияти кишвар масъалаи бо техникаи ҷангӣ, аслиҳа ва лавозимоти зарурии ҳарбӣ таъмин намудани Артиши тозабунёди миллиро дар як муддати кўтоҳ ҳал намуд. Дар ин замина, пеш аз ҳама, ба масъалаи таъсис ва бо таҷҳизоти техникӣ таъмин намудани қисмҳои ҳарбӣ, пурра намудани ҳайати шахсӣ, дар самтҳои муҳимтарини стратегияи ҳарбӣ ҷой додани онҳо ва беҳдошти омодагии ҷангии ҳайати шахсӣ вобаста ба имконоти мавҷуда таваҷҷуҳ зоҳир карда мешуд.
Минбаъд таҳти сарварии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон Қувваҳои мусаллаҳ ҳама давраҳои мушкили сохториро паси сар намуда, ба марҳалаи мувофиқ кардани сохтори худ ба воқеиятҳои амнияти байналмилалӣ ва минтақавӣ расиданд. Дар ин давра тамоми кўшишу талош барои сайқал додани омодагии ҷангии ҷузъу томҳо, болоравии маҳорату малакаи касбӣ, риояи қонуният ва интизоми ҳарбӣ, такмили маърифати ҳуқуқии афсарону хизматчиёни ҳарбӣ равона карда шуд.
Гвардияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз рукнҳои муҳими Артиши миллӣ буда, ин сохтори бонуфуз низ зодаи истиқлолият аст. Ташкил ва такмилёбии Гвардияи миллӣ бевосита бо дастгирии Президент - Сарфармондеҳи Олии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мушкилтарин давраҳои таҳкими истиқлолияти давлатии Тоҷикистон робитаи ногусастанӣ дорад.
Дар тўли мавҷудияташ ҳайати шахсии Гвардияи миллӣ садоқат ба Президент, Ватан ва халқи шарифи Тоҷикистон, пойдевории музаффариятҳои истиқлолияти давлатиро чун гавҳараки чашм нигоҳ дошта, бо матонату шуҷоати шоиста тамоми вазифаҳои дар наздашон гузоштаро бо сарбаландӣ иҷро намуданд.
Вазъи шадиди Афғонистон, махсусан, афзоиши қочоқи маводи мухаддир ва силоҳ, ҳамчунин воқеаҳои дигари ногувори сарҳадот, аз ҷумла, убури ошўбгарони мусаллаҳ аз марзи Тоҷикистон водор кард, ки соли 1997 Кумитаи ҳифзи сарҳади давлатии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шавад.
Дар баробари андешидани ҳамаи чораҳои зарурӣ дар бобати ҳалли масъалаҳои фаъолияти қувваҳои сарҳадии Тоҷикистон ва танзими сохторҳои он ҳифз ва таъмини амнияти минтақаҳои сарҳадӣ марҳала ба марҳала ба дўши ин сохтори низомӣ вогузор гардид. Дар тўли солҳои истиқлолияти давлатӣ мақомоти амнияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳким ва такмил дода шуд ва онҳо дар ҷараёни барқарорсозии сулҳ, пойдории давлат ва таъмини амнияти миллӣ нақши муҳим бозиданд.
Вобаста ба тағйироти ҳаёти сиёсии Тоҷикистон раванди ташаккули низоми нави идоракунии давлатии мамлакат аз ибтидои солҳои 90-уми қарни гузашта оғоз гардида, он марҳила ба марҳила такмил ва таҳким ёфтааст.
Марҳилаи аввал: сентябри соли 1991-ноябри соли 1992. Ин марҳила аз қабули санади истиқлолияти давлатии Тоҷикистон – 9-уми сентябри соли 1991 оғоз мешавад, ки метавонист, заминаи хубе барои ташаккули низоми хизмати давлатии давлати соҳибистиқлол фароҳам оварад. Аммо дар ибтидо мо аз ин неъмати бузург дуруст истифода карда натавонистем. Кишварро мавҷи гирдиҳамоӣ, зўроварӣ ва қонуншиканиҳо фаро гирифт, ки имконияти мустаҳкам шудани пояҳои давлати тозаистиқлолро аз байн мебурд.
Бо вуҷуди мушкилоти вобаста ба майдоннишиниҳо дар Тоҷикистон асоси сохтори нави давлати соҳибистиқлол гузошта шуд. Ба замми он, шиддат гирифтани гирдиҳамоиҳо ва хушунатҳо ба таҳкими сохтори устувори давлатӣ халал мерасониданд.
Марҳилаи дуюми ташаккули низоми идоракунии давлатӣ аз Иҷлосияи ХVI –уми Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (ноябри соли 1992) ибтидо гирифта, то ноябри соли 1994-ро дар бар мегирад. Ин Иҷлосия барои бақо ва таҳкими давлати тозаистиқлоли тоҷикон, муайян намудани самтҳои минбаъдаи раванди инкишофи ҷомеа заминаи воқеӣ ба вуҷуд овард.
Қарору қонунҳои қабулнамудаи Иҷлосияи XVI-уми Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон шикасти минбаъдаи пояҳои давлатдории моро боздошт ва институтҳои сиёсии давлат аз нав барқарору устувор гардида, фаъолияти пурсамари онҳо ба роҳ монда шуд.
Марҳилаи сеюми ташаккули идоракунии давлатӣ ва хизмати давлатӣ аз 6-уми ноябри соли 1994 аз қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз мегардад, ки ба бунёди низоми нави давлатдорӣ ибтидо гузошт.
Қабули Конститутсия, интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳаёти кишварро ба маҷрои ислоҳоти ҳуқуқиву идорӣ ворид намуд. Такмили тартиботи ҳуқуқӣ ва мукаммалсозии сохтори давлатӣ имкони дигаргунсозӣ ва пешбурди дигар соҳаҳоро фароҳам овард.
Дастоварди арзишмандтарини ин марҳила ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон (27-уми июни соли 1997) ба шумор меравад, ки ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима гузошта, ба бунёдкорию созандагӣ, ислоҳоти системаи идоракунии давлатӣ ва хизмати давлатӣ роҳи васеъ кушод.
Истиқрори сулҳу субот барои таҳкими сохторҳои идораи давлатӣ ва хизмати давлатӣ шароити мусоид фароҳам овард. Барои таҳкими низоми давлатдорӣ, ташаккули системаи муосири идоракунии давлатӣ ва татбиқи ҳадафҳои миллии Тоҷикистон зарур буд, ки низоми самараноки интихоб ва ҷобаҷогузории кадрҳо, механизми болоравии мансабӣ, баланд бардоштани касбияти онҳо ва шаффофияти дастгоҳи давлат таъмин карда шавад.
Дар солҳои аввали истиқлолияти давлатии Тоҷикистон набудани имконияти зарурӣ барои ҷалби кадрҳои баландихтисос сабаби қафомонии баъзе соҳаҳои иқтисодиёти миллӣ шуд.
Марҳилаи чоруми ислоҳоти идоракунии давлатӣ ва хизмати давлатӣ моҳи сентябри соли 1999 шурўъ гардид. Бо роҳи раъйпурсӣ ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйироту иловаҳо дохил карда шуд, ки ба демократикунонии ҳаёти ҷомеа нигаронида шуда буданд. Мувофиқи ин тағйирот дар Тоҷикистон ба бунёди парламенти касбии доимоамалкунандаи дупалатагӣ асос гузошта шуд. Ташкили парлумони касбӣ дар таҳкими давлатдории тоҷикон воқеаи муҳим ба шумор меравад.
Дар ҷомеа фазои гуногунандешии сиёсӣ ва мафкуравӣ бунёд ёфта, фаъолияти озодонаи ҳизбҳо, созмонҳо, ҳаракатҳои сиёсӣ ва ҷамъиятӣ, таъсису интишори теъдоди зиёди воситаҳои ахбори хусусӣ ва ҷамъиятӣ таъмин гардид.
Соли 2003 ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйироту иловаҳо ворид гардид, ки ба демократикунонии тамоми ҳаёти ҷомеа ва барпо намудани ҷомеаи шаҳрвандӣ заминаи воқеӣ ба вуҷуд овард. Дар асоси тағйироти конститутсионӣ соли 2006 интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид.
Дар ҳамаи кишварҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ, пас аз солҳои навадуми асри ХХ пастравии иқтисодӣ ба назар мерасид, вале дар Тоҷикистон бар асари нооромиҳои сиёсӣ ва баъдан низомӣ ин пастравӣ бо бештарин суръат идома меёфт. Махсусан, дар соли 1992 вазъи иқтисодӣ ба ҳадде расид, ки онро иқтисоддонҳо “фоҷеаи иқтисодӣ” номиданд. Зеро кишвар дар ҳолати беҳокимиятӣ ва бесарусомонӣ қарор дошта, аз як тараф, истеҳсолоти давлатӣ ва хусусӣ амал намекард ва аз тарафи дигар баъзе гурўҳҳои иқтисодии дохиливу хориҷӣ бо истифода аз ин вазъият ба тороҷи сарватҳои миллӣ машғул буданд.
Маҳз бо роҳбари хирадмандонаю дурандешона, матонату ҷасорат ва саъю талошҳои Пешвои миллат, дар ибтидои асри ХХI вазъияти сиёсӣ, иқтисодию иҷтимоии мамлакат рў ба беҳбудӣ ниҳода, пастравии иқтисодӣ боздошта шуд, дар кишвар сулҳу субот пойдор гардид ва шароити мусоид барои таҳкими минбаъдаи истиқлолияти давлатӣ ба вуҷуд омад.
Гирифтани пеши роҳи фалаҷшавии минбаъдаи иқтисодёти мамлакат, ободсозии харобаҳои ҷанг ва дар ҳамин замина маҷрои фаъолият ворид намудани ҳаёти иқтисодии кишвар ба қатори дастовардҳои бузурги роҳбарияти олии мамлакат бо сарварии Эмомалӣ Раҳмон маҳсуб меёбанд. Маҳз дар ҳамин замина Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист марҳала ба марҳала оқибатҳои кулфатбори ҷанги шаҳрвандиро бартараф намуда, барои ободсозӣ ва рушди минбаъдаи кишвар саъю талош намояд.
Хушбахтона, Тоҷикистони соҳибистиқлол бо роҳнамоии хирадмандонаи Эмомалӣ Раҳмон ба остонаи асри нав дар вазъияте ворид гардид, ки фазои мамлакатро сулҳу оромӣ фаро гирифта буд ва он ба рушди минбаъдаю зиндагии саодатмандонаи мардуми тоҷик шаҳодат медод. Бо ба вуҷуд омадани шароити созгор, аз оғози асри ХХI Тоҷикистон ба марҳалаи нави таърихи худ расида, он ба созандагию рушди ҳамаҷонибаи ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоию фарҳангии кишвар ибтидо гузошт.
Нуриддинов Ҳомидхон, номзади илмҳои таърих, дотсент
Сароғози дигаргунсозиҳои бузурги миллӣ. Тоҷикон дар таърихи башарият ҳамчун халқи соҳибтамаддуну таҷрибаи куҳани давлатдорӣ шинохта шудаанд. Дар ин раванд давлати Сомониён (874-999) дар таърихи аҷдодони мо мақоми хосса дошта, бо баҳои воқеии Пешвои миллат «давраи тиллоии таърихи халқи тоҷик» ном гирифтааст. Дар ин давра аҷдодони мо аз ҷиҳати тараққиёти иқтисодӣ-иҷтимоӣ ва илму фарҳанг дар радифи давлатҳои пешрафтаи дунё қарор доштанд. Ин дастоварди маълуму машҳур ва дар ҷаҳон эътирофгардидаи аҷдодони мо барои наслҳои имрўзаи миллати сарбаланди тоҷик метавонад ҳамчун таҷрибаи нодир ва қутбнамо баҳри дар ҷаҳони муосир аз нав дарёфтани ҷойгоҳи сазовори худ хизмат намояд.
Баъди аз байн рафтани давлати Сомониён тоҷикон дар тўли бештар аз ҳазор сол аз давлатдории худ маҳрум гаштанд, вале забони тоҷикӣ забони коргузории давлатҳои дар ин минтақа бавуҷудомада буд ва аз ин лиҳоз дар дафтардориашон маҷбур буданд, ки аз кормандони соҳибтаҷрибаи тоҷик истифода намоянд.
Имрўз низ, Тоҷикистони соҳибистиқлол, ки дар роҳи ҷустуҷўи усулҳои самарабахши идоракунии давлатии хеш қарор дорад, бо гузашти бештар аз ҳазор сол таҷрибаи идоракунии давлатии Сомониёнро мутобиқ ба талаботи замони муосир истифода менамояд.
Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамеша дар ҳалли муаммоҳои сарбастаи ҳаёти имрўза ба таҷрибаи ғании аҷдодони хеш рў меоварад, ки ба қавли одамушшуаро Абӯабдуллоҳ Рўдакӣ фармудааст:
Бирав зи таҷрибаи рўзгор баҳра бигир,
Ки баҳри дафъи ҳаводис туро ба кор ояд.
Аз ин рў, Пешвои миллат ба роҳи тӯлонии тайнамудаи халқи тоҷик баҳои барҷаста дода, ёдовар мешавад, ки «Таърих гувоҳ аст, ки дар тўли ҳазорсолаҳо ойини давлату давлатдории тоҷикон сахтиҳои хорошикани таназзулу эҳё шуданро борҳо аз сар гузаронида, аз дунболи ҳар шикасту инқироз, бозэҳёшавӣ ва камолоти афзунтарро ноил гаштааст. Ин рисолати таърихиро, ки дар раванди давлатдории ҷаҳон назир надорад, метавон рисолати давлатдории тоҷикон номид».
Бори дигар дар замони Шўравӣ сарфи назар аз ҳама камбудию мушкилоти дар раванди гузаронидани тақсимоти миллӣ-марзӣ дар Осиёи Миёна вуҷуддошта тоҷикон аз нав соҳиби давлати худ Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии (ҶМШС) Тоҷикистон гаштанд.
Дар таърихи 11-уми октябри соли 1924 бюрои сиёсии КМ ҲК (б) Русия маърўзаи В.В. Куйбишевро оид ба тақсимоти миллӣ – марзии Осиёи Миёна шунида, қарорҳои қатъӣ қабул кард. Бю-рои сиёсӣ ба масъалаи тоҷи-кон таваҷҷуҳ на-муда, дар ҳамин ҷамъомад зарур шуморид, ки ба ҷойи Вилояти мухтор Ҷумҳу-рии Мухтори Тоҷикистон дар ҳайати Ҷумҳурии иттифоқии сотсиалистии Ўзбекистон ташкил дода шавад.
Рўзи 14-уми октябри соли 1924 сессияи II КИМ Умумирусиягӣ қарори КИМ Туркистонро «Дар бораи ба мухториҳои ало-ҳида тақсим наму-дани ҶМШС Туркистон маъқул шуморид. Ин сессия ба тоҷикон ҳуқуқ дод, ки ба ҷойи вилояти мухтор, ҷумҳурии мухторро ташкил диҳанд. Дар натиҷа Ўзбекистон ва Туркманистон ҳамчун ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, Тоҷикистон ҷумҳурии мухтор дар ҳайати Ўзбекистон, вилояти мухтори қирғизҳо дар ҳайати ҶМШС Қазоқистон ташкил ёфтаанд. Аз ин рў, 14-уми октябр рўзи таъсиси Ҷумҳуриҳои Туркманистон, Ўзбекистон ва Ҷумҳурии Мухтори Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.
Кумитаи инқилобии ҶМШС Тоҷикистон бо сардории Нусратулло Махсум (Лутфуллоев) 26-уми ноябри соли 1924 дар Тошкент ташкил ёфта, Ҳукумати ҶМШС Тоҷикистон дар ҳайати пурра 3-юми феврали соли 1925 ба Душанбе омад.
Рўзи 16-уми октябри соли 1929 дар таърихи халқи тоҷик воқеаи таърихӣ ба вуқўъ пайваста, анҷумани III фавқулодаи Шўроҳои ҶМШС Тоҷикистон дар бораи ташкилёбии Ҷумҳурии Шўравии Сотсиалистии Тоҷикистон (ҶШСТ) Эъломия қабул кард.
Бояд гуфт, ки ташкилёбии Ҷумҳурии Шўравии Сотсиалистии Тоҷикистон ва сарфи назар аз тамоми мушкилоти бамиёномада дар давоми қариб 70 сол дар ҳайати Иттиҳоди Шўравӣ буданаш, тавонист заминаҳои зарурии иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиро ба вуҷуд оварда, кадрҳои роҳбарикунанда ва мутахассисони соҳаҳои гуногуни кишвар тарбия ва ба камол расиданд. Аз ин рў, ташкилёбии Ҷумҳурии Шўравии Сотсиалистии Тоҷикистон аҳамияти бузурги таърихӣ дошта, он заминаи боэътимод дар роҳи ба даст овардани Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон гардид.
Дар ибтидои солҳои 90-уми асри XX дар ҳаёти сиёсии давлати абарқудрати Иттиҳоди Шўравӣ таҳаввулоти ҷиддӣ ба амал омада, боиси сусту заиф ва парокандашавии он гардид. Воқеаҳои сиёсӣ зери фишори равандҳои гуногуни сиёсӣ босуръат тағйир меёфтанд, ки роҳбарияти онвақтаи олии мамлакат ва ҷумҳуриҳои иттифоқӣ аз уҳдаи идоракунӣ ва ба маҷрои созандагӣ ворид намудани онҳо намебаромаданд.
Шўрои Олии РСС Тоҷикистон ба сифати мақомоти олии ҳокимияти давлатӣ, бо қарори худ аз 24-уми августи соли 1990 Эъломияи истиқлолияти РСС Тоҷикистонро қабул намуд.
Мутобиқи банди 1-и Эъломия, Республикаи Советии Сотсиалистии Тоҷикистон давлати соҳибистиқлоли сермиллат эълон гардид. Муқаррар гардид, ки истиқлолияти РСС Тоҷикистон дар ягонагӣ ва ҳукмравоии ҳокимияти давлатӣ дар тамоми ҳудуди РСС Тоҷикистон ва соҳибихтиёрии он дар муносибатҳои хориҷӣ ифода меёбад.
Ибтидои солҳои 90-уми асри ХХ барои собиқ Иттиҳоди Шўравӣ ва ҷумҳуриҳои иттифоқии он як давраи инкишофи ғайричашмдошти таърихӣ буд. Ҳодисаҳои моҳи августи соли 1991 аз оғози рўзҳои вопасини ин давлати абарқудрат дарак медод. Акнун ҷумҳуриҳои иттифоқӣ муҳтавои истиқлолияти сиёсиро дар ин марҳала дарк намуда, барои ба даст овардани истиқлолияти комил саъй ва талош менамуданд. Чунин таҳаввулоти сиёсӣ ва раванди сиёсӣ Тоҷикистонро низ бидуни истисно, метавонист фаро гирад, аз ин рў зарурати ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Эъломияи соли 1990 равшан эҳсос карда мешуд.
Соҳибистиқлолие, ки дар ин санади таърихӣ эълон шуда буд, ҳанўз «соҳибистиқлолӣ дар доираи салоҳияти Иттиҳоди Шўравӣ» маҳсуб мешуд, зеро Ҷумҳурии Тоҷикистон дар қаламрави худ ҳамаи масъалаҳои сиёсиву иқтисодӣ ва иҷтимоиву фарҳангиро, ба истиснои масъалаҳое, ки ихтиёран ба салоҳияти Иттифоқи Республикаҳои Советии Сотсиалистӣ дода мешуданд, мустақилона ҳал мекард.
Ин вазъ дар изҳороти Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Истиқ-лолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷи-кистон», ки дар Иҷлосияи ғайри-навбатии Шўрои Олии Ҷумҳурии То-ҷикистон (даъвати дувоздаҳум) аз 9-уми сентябри соли 1991 қабул шуда буд, чунин баён гардидааст: «Та-ғйироти инқило-биро дар Иттиҳоди Ҷамоҳири Шўравии Сотсиалистӣ ба назар гирифта, кўшиши ҷумҳуриҳои соҳибихтиёри ба он дохилшавандаро дар бораи аз нав барқарор намудани муносибатҳои байниҳамдигарӣ эҳтиром намуда… муво-фиқи Эъломияи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 24-уми ав-густи соли 1990 қабул шуда буд, Шўрои Олӣ Истиқ-лолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикис-тонро эълон меку-над».
Бо назардошти изҳороти қабулшуда, Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарори махсуси худро «Дар бораи эълон шудани Истиқлолияти давлатии Ҷумҳу-рии Тоҷикистон» қабул намуда, матни Изҳороти Шўрои Олиро дар бораи истиқ-лолияти давла-тии Ҷумҳурии Тоҷикистон маъ-қул донист.
Қабул шудани ин ду санади таърихӣ ба таври ҳатмӣ зарурати такмили Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистонро тақозо мекард. Бо дарки ин амри воқеӣ Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар хусуси дохил кардани тағйиру иловаҳо ба Эъломияи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон» қарори алоҳида қабул намуд.
Дар ин рўзи таърихӣ, яъне 9-уми сентябри соли 1991 тағйиру иловаҳо ба Қонуни асосии Ҷумҳурии Тоҷикистон ворид гардиданд ва дар натиҷа воқеияти истиқлолияти Тоҷикистон ба сатҳи меъёри конститутсионӣ расонида шуд, ки аз нигоҳи ҳуқуқӣ ин меъёр хусусияти баргаштнопазир дорад.
Талошҳои истиқлолхоҳӣ дар тўли як сол дар ҳолати такомули бисёр ҷиддӣ қарор гирифта, ниҳоят то ба сатҳи эътирофи истиқлолияти воқеии ҷумҳурӣ расид ва омили муайянкунандаи пешрафти ҷомеаи озоду комилҳуқуқи имрўзаи мо гардид. «Истиқлолияти давлатии тоҷикон, ки ба мардуми мо дар даҳсолаи охири садаи бистум муяссар гардид, - менависад, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, - дар таърихи давлатдорӣ ва сарнавишти халқамон гардиши куллӣ ба вуҷуд овард ва ба марҳалаи сифатан нави рушди кишварамон оғоз бахшид. Бешубҳа, ин бузургтарин дастоварди миллати куҳанбунёди тоҷик дар тўли асрҳо ва неъмати бебаҳо барои наслҳои ояндаи халқи мост, ки ҷовидона соҳиби давлати миллии хеш хоҳанд шуд».
Эълон гардидани Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон ба даврае рост омад, ки авзои сиёсии мамлакат ниҳоят мураккаб гардида, фалаҷ гардидани асосҳои давлатдории миллӣ, хатари аз байн рафтани истиқлолияти давлатӣ ва якпорчагии марзу буми мамлакат, зарурати ҳарчи зудтар гузаронидани иҷлосияи навбатии Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба миён овард. Шўрои Олӣ дар ин давраи ҳассоси таърихӣ, мақомоти ягонаи комилан амалкунандаи ҳокимияти конститутсионӣ ба шумор мерафт. Инро Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба хубӣ зикр карда буданд: «Дар он вазъияти мураккабу хавфноки соли 1992 ягона умеди баровардани кишвар аз гирдоби ҷанги дохилӣ ва пешгирии хунрезӣ ба таъҷилан даъват намудани иҷлосияи Шўрои Олии Тоҷикистон вобаста буд. Зеро дар он лаҳза Шўрои Олӣ ягона мақоми сиёсии босалоҳият ва дорои ваколати конститутсионӣ ба ҳисоб мерафт».
Дар чунин шароити душвори сиёсӣ шаҳрвандони ҳама минтақаҳои ҷумҳурӣ ба воситаи вакилони худ дар мақоми олии намояндагии кишвар масъулияти бузург ва беназири давлатдории хешро ифода сохта, ба он ноил гардиданд, ки ба хотири барқарорӣ ва пойдории асосҳои давлатдорӣ, таҳкими шохаҳои ҳокимият ва таъмини қонуният, сулҳ ва ризоияти миллӣ 16-уми ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанди бостонӣ Иҷлосияи XVI-уми Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати дувоздаҳум) баргузор гардад.
Рўзи 19-уми ноябри соли 1992 вакилон номзадии Эмомалӣ Шарипович Раҳмоновро оид ба интихоби Раиси Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод намуданд. Натиҷаи овоздиҳии пинҳонӣ чунин буд: аз 197 депутат, ки дар Иҷлосияи XVI-уми Шўрои Олӣ иштирок доштанд, 186 нафари он ба ҷонибдории Эмомалӣ Раҳмонов овоз доданд. Баъд он кас ба ҳайси Роҳбари давлат савганд ёд намуда, зикр карданд, ки дар хидмати мардуми Тоҷикистон қарор хоҳанд дошт ва ба Конститутсия, Парчаму Нишони он содиқ хоҳанд монд.
Эмомалӣ Раҳмон замоне роҳбари давлати тоҷикон гардид, ки Тоҷикистон ба вартаи ҷанги шаҳрвандӣ гирифтор буд ва тамоми шохаҳои мақомоти давлатӣ фалаҷ гардида, аз уҳдаи идоракунии мамлакат намебаромаданд. Тамоми қувваҳои сиёсии мамлакат, созмонҳои ҷамъиятӣ ва дастаҳои мусаллаҳи яроқнок на баҳри манфиатҳои умумимиллӣ, балки баҳри манфиатҳои тангназаронаи худ талош мекарданд. Ин бесарусомониҳо дар ҳоле доман паҳн карда буданд, ки дар хазинаи давлат ба қавли халқӣ «як пули пучак ҳам набуд».
Ба қавли А. Достиев - яке аз ҳамсафҳои Пеш-вои миллат – “Вақте ки Ҳуку-мати конститут-сионии Тоҷикис-тон бо сарварии Эмомалӣ Раҳмон ба сари қудрат омад, мамла-катро мамлакат ва қудратро қудрат номидан ба ном буд. Ҷумҳурӣ бо вилоятҳо ва шаҳру навоҳии ҷангзадааш ва аз ҷанг эминмонда, вале бенизому бесуботаш, чун пораҳои киштии шикаста дар уқёнуси ҳаводиси айём алвонҷ мехўрд. Беҳокимиятиву хараҷу мараҷ ба он оварда буд, ки иқтисодиёти кишвар беназорат монда, ҳар чобукдасте моликияти ҷамъиятиро ба ғорат мебурд. Мардуми аз сиёсат дилсард шуда, аз бими он ки фарзандонашонро имрўз ё фардо ба ҷанг накашанд, онҳоро ба ҳар тараф мегурезониданд. Дар мамлакат ҷинояткорӣ ба ҳадди ниҳоӣ расида буд.”93
Дар чунин шароити ниҳоят сангин вазифаи муҳимтарини роҳбарияти нави Тоҷикистони соҳибистиқлол пешгирӣ намудани роҳи шикасти минбаъдаи пояҳои давлатдорӣ, ба роҳ мондани фаъолияти мақомоти давлатӣ ва таъмини амнияти давлат ба ҳисоб мерафт.
Аз ин рў, Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Раиси Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар як вақт Сарвари давлатро низ ба уҳда дошт, бо дарки воқеии вазъияти сиёсӣ, иқтисодию иҷтимоии мамлакат аз лаҳзаҳои нахустини фаъолият дар ин мақоми барои сарнавишти миллат ва давлат басо пурмасъулият барномаи мукаммали аз буҳрони сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ раҳо бахшидани кишварро ба миён гузошт.
Маҳз бо шарофати ҷасорату матонат ва хирадмандию дурандешии сарвари нави давлати тоҷикон - Эмомалӣ Раҳмон пеши роҳи идома ёфтани муқовимати байниҳамдигарии мардуми тоҷик боздошта шуда, ба парокандашавӣ ва ҷудошавии он ба маҳалҳо хотима дода шуд, раванди ба ҷойҳои муқимии зисташон баргардонидани гурезагон оғоз гардида, шохаҳои фалаҷгардидаи мақомоти ҳокимияти давлатӣ аз нав эҳё карда шуданд ва бо ҳамин тадбирҳо пеши роҳи нобудшавию аз байн рафтани давлати нави Тоҷикистон гирифта шуд.
Таҷрибаи таърихии замони истиқлолият собит намуд, ки роҳи муайянкарда ва сиёсати пешгирифтаи Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон алтернативаи дигар надоштааст. Таърихи давлатдории навини тоҷикон ин ҳақиқатро бори дигар ба хубӣ собит сохт, ки мардуми шарифи мо дорои хирад ва неруи солиму тавоно буда, худи ин мардум қодир аст пеши роҳи ҳама гуна моҷароро гирад ва обрўву нуфузи давлати тоҷиконро дар арсаи байналмилалӣ ҳифз намояд.
Дар шароити ниҳоят душвору ноороми сиёсии мамлакат пеш аз ҳама зарур буд, ки пояҳои ҳуқуқии давлати навтаъсиси тарҳрезӣ карда шаванд. Эмомалӣ Раҳмон масъулияти олии созандагиро ба зимма гирифта, ба он муваффақ шуд, ки бори нахуст дар таърихи давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон Конститутсияи нави мамлакат (6-уми ноябри соли 1994) бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардад, ки дар он ҳама дастовардҳои башарият дар иртибот ба арзишҳои олӣ, аз ҷумла ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрванд, ҷомеаи демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ дарҷ шудаанд.
Дар таърихи навини мардуми мо қабули Конститутсияи давлати соҳибистиқлоламон яке аз рўйдодҳои муҳимтарини сарнавиштсоз ба ҳисоб рафта, дар давраи ниҳоят ҳассоси сиёсиву иҷтимоӣ, дар замоне, ки ҳанўз оташи ҷанги шаҳрвандӣ аланга мезад, аз ҷониби мардуми тамаддунсози мо бо дарки масъулияти бузург - Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд.
Конститутсия ҳамчун шиносномаи давлат Тоҷикистонро ба ҷаҳониён чун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ муаррифӣ намуд, забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ эълон ва рамзҳои давлатии мамлакатро муайян кард, ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро арзиши олӣ ва халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ эътироф кард. Баъд аз қабули Конститутсия дар кишвар ислоҳоти бунёдиву фарогири сиёсиву ҳуқуқӣ ва иқтисодиву иҷтимоӣ оғоз шуда, тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ва давлатро ба танзим даровард ва барои суботи конститутсионӣ заминаи мустаҳкам фароҳам овард.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити нави таърихӣ сохти идоракунии давлатиро ба таври возеҳ инъикос намуда, аз роҳи эътирофи Президенти ҷумҳурӣ ба сифати Сарвари давлат ва Раиси Ҳукумат таъсиси ҷумҳурии шакли президентиро муайян кард.
Натиҷаҳои муҳимтарини қабули Конститутсия, интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он буд, ки ҳаёти кишвар ба маҷрои ислоҳоти ҳуқуқиву идоравӣ ворид гашта, ба бунёди низоми нави давлатдорӣ дар мамлакат ибтидо гузоштанд. Такмили тартиботи ҳуқуқӣ ва ислоҳоти сохтори давлатӣ имкони дигаргунсозӣ ва пешбурди дигар соҳаҳоро низ фароҳам овард.
Ба хотири амнияту суботи ҷомеа ва таъмини ваҳдати миллӣ роҳбарияти олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ҳам сарварони Иттиҳоди неруҳои мухолифин дар раванди музокироти тўлонӣ ба мувофиқа расиданд, ки ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйиру иловаҳои дахлдор ворид карда шаванд. Дар асоси натиҷаҳои раъйпурсии умумихалқӣ, 26-уми сентябри соли 1999 ба Конститутсияи кишвар тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд.
Дар асоси тағйиру иловаҳои воридшуда, бори нахуст дар таърихи сиёсии Тоҷикистон парламенти думаҷлисаи доимамалкунандаи касбӣ ба фаъолият шурўъ намуд, ки он барои рушди парламентаризми миллӣ ва амалияи демократии давлату давлатдории мо мусоидат намуд.
Таҳия ва қабули нахустин Конститутсияи давлати мустақили Тоҷикистон ва ду маротиба ворид намудани тағйиру иловаҳо ба он марҳалаҳои гуногун ва хеле мушкилу махсусро сипарӣ кард. Ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба низоми сиёсии даврони муосир бунёд гузошт.
Вазъияти сиёсӣ баъди қабули Конститутсияи нави Ҷумҳурии Тоҷикистон ниҳоят мураккаб боқӣ монда, қувваҳои мухолифин ва дастаҳои яроқноки дохилӣ низ ба раванди ислоҳоти конститутсионӣ манфиатдор набуданд ва ҳаёти осоиштаи мамлакатро халалдор месохтанд. Пешвои миллат ниҳоят заковатмандона ва дурандешона мефаҳмиданд, ки баҳри пойдорӣ ва таҳкими истиқлолияти давлатӣ амнияти суботи ҷомеа тақозо ва масъалаи меҳварии рўз ба шумор меравад. Аз ин рў, ба ин масъала аз рўзҳои аввали роҳбари давлат шуданаш диққати муҳим медод ва дар Иҷлосияи XVIII-уми Шўрои Олӣ, ки моҳи декабри соли 1993 баргузор гардид, Э. Ш. Раҳмонов эълом кард:
“ба хотири пешрафт дар таърихи ваҳдати миллӣ тайёрам, ки дар ҳар сатҳе ва ҳайате, ки бошад, гуфтугў ва музокира кунем”.94 Музокироти байни тоҷикон оид ба оштии миллӣ аз 5-уми апрели соли 1994 то 27-уми июни 1997 давом кардааст. Дар ин муддат 8 даври музокироти байни Ҳукумат ва мухолифин (ИНОТ), 3 машварати байниҳамдигарии тарафҳо ва 6 мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Роҳбари мухолифин (ИНОТ) С. А. Нурӣ баргузор гардид. Дар рафти музокирот 9 асноди асосӣ, ки асоси онро Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар бар мегирифт, қабул шуданд.
Муваффақ шудан ба ризоияти миллӣ ва сулҳу ваҳдат идомаи мантиқии сиёсати давлату Ҳукумати Тоҷикистон ва талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар ин роҳ мебошад. Роҳбарии хирадмандона, самимияти беназири инсонӣ, рўҳи қавии ватанпарастӣ, ҳамкории пурсамар дар фазои ҳамдигарфаҳмӣ, ташкил намудани фаъолияти судманди рукнҳои ҳокимияти давлатӣ, ташкилотҳои ғайриҳукумативу ҳизбҳои сиёсӣ, эътиқоди мардуми диёр, аз ҷумла гурўҳҳои мухталифи сиёсӣ нисбат ба Президенти кишвар аз омилҳое буданд, ки ба амалӣ гардонидани нақшаҳои неку созанда мусоидат карданд. Кўшишҳои пайвастаи Сарвари давлат, ҳамчунин хираду заковати мардуми бонангу бофарҳанги мо дар ин роҳ натиҷаҳои матлуб ба бор оварданд ва ниҳоят 27-уми июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид.
Ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар таърихи халқи тоҷик дастоварди арзишмандтарин ба шумор меравад, ки он ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима гузошт ва ба бунёдкорию созандагӣ, ислоҳоти системаи идоракунӣ ва хизмати давлатӣ роҳи васеъ кушод.
Имрўз таҷриба ва амалияи сулҳи тоҷикон на танҳо аҳамияти миллӣ, балки арзиши ҷаҳонӣ низ дорад. Зеро он роҳ ва намунаи хуби ҳаллу фасли низоъҳои дохилӣ дар давлатҳои минтақаҳои гуногун шуда метавонад. Беҳуда нест, ки таҷрибаи мо дар ҷодаи таъмини сулҳ, ба Ватан ва ба макони зист баргардонидани қариб як миллион гуреза ва ташкили ҳамгироии иҷтимоии онҳо аз тарафи ташкилоту созмонҳои бонуфуз, аз ҷумла Созмони
Милали Муттаҳид, Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо воқеъбинона арзёбӣ шуд ва ҳамчун намуна ё модели нодири сулҳофарӣ эътироф гардид. Омўзиши ҳамаҷонибаи ин таҷриба имконият медиҳад, ки пеши роҳи сар задани чунин низоъҳо ва моҷароҳо гирифта шавад ва дар сурати ба вуқўъ омадани ҳар гуна муноқишаҳо роҳи ҳалли онҳо ҳарчи зудтар пайдо карда шавад.
Истиқлолияти Тоҷикистон барои таҳкими ҳокимияти давлатӣ, муайян намудани самтҳои рушди ҷомеа дар солҳои баъдӣ ва эъмори ҷомеаи демократӣ, дунявӣ ва ҳуқуқбунёду ягона заминаи воқеӣ ба вуҷуд овард.
Ҳанўз дар яке аз муроҷиатномаҳои нахустини худ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон вобаста ба вазъи сиёсии мамлакат дар он рўзҳо иҷрои вазифаҳои зеринро дар навбати аввал гузошта буд: дар тамоми гўшаву канори Тоҷикистон барқарор намудани ҳокимият ва мақомоти идоракунӣ ва таъмини кори пурмасъулияти онҳо; барқарор намудани сохтори мақомоти амалкунандаи ҳифзи ҳуқуқ дар маҳалҳо ва барои онҳо дар иҷрои вазифаи худ фароҳам овардани шароити мусоид; таъсис додани Артиши миллӣ; пурзўр кардани дифои сарҳади давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ворид шудани кишвар ба ҷомеаи ҷаҳонӣ.
Сарвари давлат изҳор дошт, ки мо вазифадорем нахуст амнияти давлатамонро таъмин намоем, артишро созмон дода, фаъолияти милиса, амнияти миллӣ ва дигар сохторҳои ҳифзи ҳуқуқро таҳким бахшем, зеро давлате, ки худашро муҳофизат ва ҳаққу ҳуқуқи шаҳрвандонашро таъмин карда наметавонад, аслан арзише надорад.
Бо дар назар доштани ин зарурати таърихӣ раёсати Шўрои Олӣ ва Ҳукумат оид ба халъи силоҳ дар миёни гурўҳҳои силоҳбадаст, мустаҳкам кардани фаъолияти Вазорати корҳои дохилӣ ва Кумитаи амнияти миллӣ, муҳофизати марзҳои давлат, беҳбудии вазъи иқтисодии он ва ғайра як силсила қарорҳо қабул карда, онҳоро амалӣ намуд.
Дар як муддати кўтоҳ дар ҳамаи шаҳру ноҳияҳо мақомоти Кумитаи давлатии амнияти миллӣ ва милиса аз нав ташкил ёфта, онҳо бо аслиҳа ва муҳимоти ҳарбӣ таъмин карда шуданд ва ҳамзамон садҳо ҷавонони ватандўст ба кори ин мақомот сафарбар гардиданд. Бо вуҷуди мушкилоти иқтисодӣ Сарвари давлат ба таъсиси Артиши миллӣ шурўъ намуд ва барои
мустаҳкам намудани сарҳадҳои ҷанубии кишвар чораҳои мушаххас андешид.
Муҳимтарин дастоварди воқеан таърихии Эмомалӣ Раҳмон, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф гардидааст, иборат аз он аст, ки вай дар кўтоҳтарин муддат тавонист оташи ҷанги хонумонсўзи дохилиро дар Тоҷикистон хомўш созад. Дар ноҳияҳои бар асари ҷанг тамоман харобшуда ҳокимияти давлатӣ, мақомоти идоракунӣ ва дигар сохторҳои танзимкунандаи зиндагии мардум таъсис ёфтанд ва фаъолияташонро дар шароити нави сиёсиву иқтисодӣ оғоз намуданд.
Барои пойдории истиқлолият ва ҳифзи якпорчагии давлати ҷавон лозим буд, ки Қувваҳои Мусаллаҳи миллӣ таъсис дода, тамоми сохторҳои низомӣ аз нав барқарор карда шаванд. Гузашта аз ин, муътадил гардонидани вазъи сиёсиву иҷтимоӣ, хотима додани муноқишаҳои мусаллаҳона ва қонуншиканиву бедодгариҳо, ба эътидол овардани тартиботи ҷамъиятӣ бетаъхир таъсис додани Артиши миллиро дар кишвар тақозо мекард. Таҳкурсии Қувваҳои Мусаллаҳи Тоҷикистон моҳи феврали соли 1993 амалан дар ҷойи холӣ, яъне дар шароити набудани заминаҳои моддиву техникии зарурӣ ва нарасидани кадрҳои баландихтисоси фармондеҳӣ гузошта шуд. Рўзи 18-уми декабри соли 1992 аз тарафи Раиси Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон Қарор «Дар бораи таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба имзо расида, 23-юми феврали соли 1993 нахустин паради ҳарбии Артиши миллӣ баргузор гардид ва ин рўз расман санаи таъсисёбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон карда шуд.
Бо вуҷуди вазъи мураккаби иқтисодӣ роҳбарияти кишвар масъалаи бо техникаи ҷангӣ, аслиҳа ва лавозимоти зарурии ҳарбӣ таъмин намудани Артиши тозабунёди миллиро дар як муддати кўтоҳ ҳал намуд. Дар ин замина, пеш аз ҳама, ба масъалаи таъсис ва бо таҷҳизоти техникӣ таъмин намудани қисмҳои ҳарбӣ, пурра намудани ҳайати шахсӣ, дар самтҳои муҳимтарини стратегияи ҳарбӣ ҷой додани онҳо ва беҳдошти омодагии ҷангии ҳайати шахсӣ вобаста ба имконоти мавҷуда таваҷҷуҳ зоҳир карда мешуд.
Минбаъд таҳти сарварии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон Қувваҳои мусаллаҳ ҳама давраҳои мушкили сохториро паси сар намуда, ба марҳалаи мувофиқ кардани сохтори худ ба воқеиятҳои амнияти байналмилалӣ ва минтақавӣ расиданд. Дар ин давра тамоми кўшишу талош барои сайқал додани омодагии ҷангии ҷузъу томҳо, болоравии маҳорату малакаи касбӣ, риояи қонуният ва интизоми ҳарбӣ, такмили маърифати ҳуқуқии афсарону хизматчиёни ҳарбӣ равона карда шуд.
Гвардияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз рукнҳои муҳими Артиши миллӣ буда, ин сохтори бонуфуз низ зодаи истиқлолият аст. Ташкил ва такмилёбии Гвардияи миллӣ бевосита бо дастгирии Президент - Сарфармондеҳи Олии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мушкилтарин давраҳои таҳкими истиқлолияти давлатии Тоҷикистон робитаи ногусастанӣ дорад.
Дар тўли мавҷудияташ ҳайати шахсии Гвардияи миллӣ садоқат ба Президент, Ватан ва халқи шарифи Тоҷикистон, пойдевории музаффариятҳои истиқлолияти давлатиро чун гавҳараки чашм нигоҳ дошта, бо матонату шуҷоати шоиста тамоми вазифаҳои дар наздашон гузоштаро бо сарбаландӣ иҷро намуданд.
Вазъи шадиди Афғонистон, махсусан, афзоиши қочоқи маводи мухаддир ва силоҳ, ҳамчунин воқеаҳои дигари ногувори сарҳадот, аз ҷумла, убури ошўбгарони мусаллаҳ аз марзи Тоҷикистон водор кард, ки соли 1997 Кумитаи ҳифзи сарҳади давлатии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шавад.
Дар баробари андешидани ҳамаи чораҳои зарурӣ дар бобати ҳалли масъалаҳои фаъолияти қувваҳои сарҳадии Тоҷикистон ва танзими сохторҳои он ҳифз ва таъмини амнияти минтақаҳои сарҳадӣ марҳала ба марҳала ба дўши ин сохтори низомӣ вогузор гардид. Дар тўли солҳои истиқлолияти давлатӣ мақомоти амнияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳким ва такмил дода шуд ва онҳо дар ҷараёни барқарорсозии сулҳ, пойдории давлат ва таъмини амнияти миллӣ нақши муҳим бозиданд.
Вобаста ба тағйироти ҳаёти сиёсии Тоҷикистон раванди ташаккули низоми нави идоракунии давлатии мамлакат аз ибтидои солҳои 90-уми қарни гузашта оғоз гардида, он марҳила ба марҳила такмил ва таҳким ёфтааст.
Марҳилаи аввал: сентябри соли 1991-ноябри соли 1992. Ин марҳила аз қабули санади истиқлолияти давлатии Тоҷикистон – 9-уми сентябри соли 1991 оғоз мешавад, ки метавонист, заминаи хубе барои ташаккули низоми хизмати давлатии давлати соҳибистиқлол фароҳам оварад. Аммо дар ибтидо мо аз ин неъмати бузург дуруст истифода карда натавонистем. Кишварро мавҷи гирдиҳамоӣ, зўроварӣ ва қонуншиканиҳо фаро гирифт, ки имконияти мустаҳкам шудани пояҳои давлати тозаистиқлолро аз байн мебурд.
Бо вуҷуди мушкилоти вобаста ба майдоннишиниҳо дар Тоҷикистон асоси сохтори нави давлати соҳибистиқлол гузошта шуд. Ба замми он, шиддат гирифтани гирдиҳамоиҳо ва хушунатҳо ба таҳкими сохтори устувори давлатӣ халал мерасониданд.
Марҳилаи дуюми ташаккули низоми идоракунии давлатӣ аз Иҷлосияи ХVI –уми Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (ноябри соли 1992) ибтидо гирифта, то ноябри соли 1994-ро дар бар мегирад. Ин Иҷлосия барои бақо ва таҳкими давлати тозаистиқлоли тоҷикон, муайян намудани самтҳои минбаъдаи раванди инкишофи ҷомеа заминаи воқеӣ ба вуҷуд овард.
Қарору қонунҳои қабулнамудаи Иҷлосияи XVI-уми Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон шикасти минбаъдаи пояҳои давлатдории моро боздошт ва институтҳои сиёсии давлат аз нав барқарору устувор гардида, фаъолияти пурсамари онҳо ба роҳ монда шуд.
Марҳилаи сеюми ташаккули идоракунии давлатӣ ва хизмати давлатӣ аз 6-уми ноябри соли 1994 аз қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз мегардад, ки ба бунёди низоми нави давлатдорӣ ибтидо гузошт.
Қабули Конститутсия, интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳаёти кишварро ба маҷрои ислоҳоти ҳуқуқиву идорӣ ворид намуд. Такмили тартиботи ҳуқуқӣ ва мукаммалсозии сохтори давлатӣ имкони дигаргунсозӣ ва пешбурди дигар соҳаҳоро фароҳам овард.
Дастоварди арзишмандтарини ин марҳила ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон (27-уми июни соли 1997) ба шумор меравад, ки ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима гузошта, ба бунёдкорию созандагӣ, ислоҳоти системаи идоракунии давлатӣ ва хизмати давлатӣ роҳи васеъ кушод.
Истиқрори сулҳу субот барои таҳкими сохторҳои идораи давлатӣ ва хизмати давлатӣ шароити мусоид фароҳам овард. Барои таҳкими низоми давлатдорӣ, ташаккули системаи муосири идоракунии давлатӣ ва татбиқи ҳадафҳои миллии Тоҷикистон зарур буд, ки низоми самараноки интихоб ва ҷобаҷогузории кадрҳо, механизми болоравии мансабӣ, баланд бардоштани касбияти онҳо ва шаффофияти дастгоҳи давлат таъмин карда шавад.
Дар солҳои аввали истиқлолияти давлатии Тоҷикистон набудани имконияти зарурӣ барои ҷалби кадрҳои баландихтисос сабаби қафомонии баъзе соҳаҳои иқтисодиёти миллӣ шуд.
Марҳилаи чоруми ислоҳоти идоракунии давлатӣ ва хизмати давлатӣ моҳи сентябри соли 1999 шурўъ гардид. Бо роҳи раъйпурсӣ ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйироту иловаҳо дохил карда шуд, ки ба демократикунонии ҳаёти ҷомеа нигаронида шуда буданд. Мувофиқи ин тағйирот дар Тоҷикистон ба бунёди парламенти касбии доимоамалкунандаи дупалатагӣ асос гузошта шуд. Ташкили парлумони касбӣ дар таҳкими давлатдории тоҷикон воқеаи муҳим ба шумор меравад.
Дар ҷомеа фазои гуногунандешии сиёсӣ ва мафкуравӣ бунёд ёфта, фаъолияти озодонаи ҳизбҳо, созмонҳо, ҳаракатҳои сиёсӣ ва ҷамъиятӣ, таъсису интишори теъдоди зиёди воситаҳои ахбори хусусӣ ва ҷамъиятӣ таъмин гардид.
Соли 2003 ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйироту иловаҳо ворид гардид, ки ба демократикунонии тамоми ҳаёти ҷомеа ва барпо намудани ҷомеаи шаҳрвандӣ заминаи воқеӣ ба вуҷуд овард. Дар асоси тағйироти конститутсионӣ соли 2006 интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид.
Дар ҳамаи кишварҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ, пас аз солҳои навадуми асри ХХ пастравии иқтисодӣ ба назар мерасид, вале дар Тоҷикистон бар асари нооромиҳои сиёсӣ ва баъдан низомӣ ин пастравӣ бо бештарин суръат идома меёфт. Махсусан, дар соли 1992 вазъи иқтисодӣ ба ҳадде расид, ки онро иқтисоддонҳо “фоҷеаи иқтисодӣ” номиданд. Зеро кишвар дар ҳолати беҳокимиятӣ ва бесарусомонӣ қарор дошта, аз як тараф, истеҳсолоти давлатӣ ва хусусӣ амал намекард ва аз тарафи дигар баъзе гурўҳҳои иқтисодии дохиливу хориҷӣ бо истифода аз ин вазъият ба тороҷи сарватҳои миллӣ машғул буданд.
Маҳз бо роҳбари хирадмандонаю дурандешона, матонату ҷасорат ва саъю талошҳои Пешвои миллат, дар ибтидои асри ХХI вазъияти сиёсӣ, иқтисодию иҷтимоии мамлакат рў ба беҳбудӣ ниҳода, пастравии иқтисодӣ боздошта шуд, дар кишвар сулҳу субот пойдор гардид ва шароити мусоид барои таҳкими минбаъдаи истиқлолияти давлатӣ ба вуҷуд омад.
Гирифтани пеши роҳи фалаҷшавии минбаъдаи иқтисодёти мамлакат, ободсозии харобаҳои ҷанг ва дар ҳамин замина маҷрои фаъолият ворид намудани ҳаёти иқтисодии кишвар ба қатори дастовардҳои бузурги роҳбарияти олии мамлакат бо сарварии Эмомалӣ Раҳмон маҳсуб меёбанд. Маҳз дар ҳамин замина Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист марҳала ба марҳала оқибатҳои кулфатбори ҷанги шаҳрвандиро бартараф намуда, барои ободсозӣ ва рушди минбаъдаи кишвар саъю талош намояд.
Хушбахтона, Тоҷикистони соҳибистиқлол бо роҳнамоии хирадмандонаи Эмомалӣ Раҳмон ба остонаи асри нав дар вазъияте ворид гардид, ки фазои мамлакатро сулҳу оромӣ фаро гирифта буд ва он ба рушди минбаъдаю зиндагии саодатмандонаи мардуми тоҷик шаҳодат медод. Бо ба вуҷуд омадани шароити созгор, аз оғози асри ХХI Тоҷикистон ба марҳалаи нави таърихи худ расида, он ба созандагию рушди ҳамаҷонибаи ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоию фарҳангии кишвар ибтидо гузошт.
Нуриддинов Ҳомидхон, номзади илмҳои таърих, дотсент
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед